Khèn Mông - tiếng lòng của người Mông vùng cao nguyên đá Đồng Văn

Từ xa xưa, đồng bào Mông trên cao nguyên đá đã truyền tai nhau một quan niệm ăn sâu vào máu thịt: Con gái lớn lên phải biết se lanh, dệt vải; con trai trưởng thành phải biết thổi khèn.

Với người Mông, tiếng khèn mang thân phận của một thứ "quốc âm", là người bạn đường thủy chung, là người anh em sinh tử của các chàng trai mỗi dịp xuống chợ, đi rừng hay lên nương rẫy.

Giữa không gian bao la của núi rừng, khèn không đơn thuần là một nhạc cụ biểu diễn. Đó là một thứ "ngôn ngữ" đặc biệt, nơi mỗi giai điệu đều chất chứa một câu chuyện thầm kín.

Người con trai Mông mượn tiếng khèn để thay lời tỏ tình, gửi gắm những rung động chưa dám nói thành lời bay theo gió núi đến tai người con gái mình thương. Đã có biết bao đôi lứa nên duyên vợ chồng nhờ "sợi tơ hồng" vô hình mà bền chặt ấy.

Bước chân lên vùng cao nguyên đá Đồng Văn hôm nay, người ta vẫn không thể quên được thứ âm thanh da diết, vang vọng gõ vào từng vách đá. Thiếu đi tiếng khèn, những phiên chợ lùi dường như bớt đi sự rộn rã, những ngày hội thiếu đi phần náo nức. Có thể nói, thiếu tiếng khèn là thiếu đi "linh hồn" của người Mông.

Thanh âm của niềm vui và tiếng nấc tiễn đưa

Khèn Mông kỳ diệu ở chỗ, nó có thể mang những cung bậc cảm xúc hoàn toàn đối lập. Nếu trong những ngày vui, tiếng khèn rộn ràng, tưng bừng gắn kết cộng đồng; thì trong những tang lễ, giai điệu ấy lại trở nên trầm lắng, bi thương đến xé lòng.

Lúc này, tiếng khèn như một lời tiễn đưa trân trọng, là âm thanh dẫn lối cho linh hồn người đã khuất tìm đường trở về đoàn tụ cùng tổ tiên. Ở lằn ranh của sự sống và cái chết, cây khèn hóa thành sợi dây kết nối thiêng liêng giữa con người với thế giới tâm linh, giữa hiện tại và cội nguồn xa thẳm.

Vuốt ve cây khèn đã lên nước bóng loáng, nghệ nhân Sùng Mí Sính – người đã gắn bó hơn 40 năm với nhịp khèn ở Đồng Văn, rơm rớm tâm sự: "Người Mông chúng tôi lớn lên cùng tiếng khèn. Không biết thổi khèn coi như chưa trưởng thành. Mỗi bài khèn đều có ý nghĩa riêng, từ bài gọi bạn, gọi bạn tình cho đến bài tiễn đưa. Khèn là tiếng lòng của người Mông, không có khèn thì như mất đi một phần hồn của mình".

Đánh thức di sản trên miền đá nở hoa

Đứng trước thực trạng nhiều giá trị văn hóa truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một bởi cơn bão đô thị hóa, cây khèn Mông tại Đồng Văn vẫn may mắn giữ được sức sống mãnh liệt.

Nhận thức rõ vai trò của nhạc cụ này trong đời sống tinh thần cũng như tiềm năng to lớn trong phát triển du lịch, Lễ hội Khèn Mông Đồng Văn 2026 đã được tổ chức quy mô, bài bản, trở thành một điểm nhấn rực rỡ trên bản đồ du lịch vùng cao.

Lễ hội năm nay thực sự là một bữa tiệc văn hóa thịnh soạn. Điểm nhấn là chương trình nghệ thuật đặc sắc mang chủ đề "Giai điệu trên miền đá" với hàng loạt tiết mục mãn nhãn như: Khèn gọi đá nở hoa, múa dân tộc H’Mông “Nhịp chày ngày hội”, múa dân tộc Lô Lô “Màu sắc trên bản Lô Lô”, để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng du khách.

Đặc biệt, phần diễu hành đường phố đã thu hút tới 29 đoàn tham gia, đại diện cho các lực lượng, cơ quan và các thôn bản trên địa bàn. Mỗi đoàn mang đến một mô hình diễu hành với biểu tượng và thông điệp riêng, phác họa sống động nét văn hóa đặc sắc và tình đoàn kết gắn bó của cộng đồng các dân tộc.

Trong khuôn khổ sự kiện, bức tranh văn hóa bản địa càng thêm rực rỡ với chuỗi hoạt động phong phú: Thi vẽ tranh “Giấc mơ trên lưng đá”; thi trình diễn trang phục truyền thống; thi bài khèn H’Mông và không gian trưng bày các sản phẩm OCOP, nông cụ, nhạc cụ chế tác thủ công tinh xảo.

Biến văn hóa thành "chìa khóa" du lịch bền vững

Chia sẻ về ý nghĩa của sự kiện, ông Phạm Đức Nam – Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Đồng Văn khẳng định: "Lễ hội Khèn Mông 2026 không chỉ là một sự kiện văn hóa, du lịch đặc sắc mà còn là dịp để chúng ta tôn vinh, gìn giữ và phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp của đồng bào. Tiếng khèn vang lên giữa núi rừng là biểu tượng của tâm hồn, bản sắc và sức sống bền bỉ qua bao thế hệ".

Thông qua lễ hội, nghề nghề dệt lanh, nấu rượu, ẩm thực truyền thống... không chỉ được bảo tồn mà được sống lại thực sự trong đời sống, trong thực hành của thế hệ hôm nay.

Mỗi người dân Đồng Văn đang dần trở thành một "đại sứ văn hóa", góp phần đưa hình ảnh một mảnh đất giàu bản sắc, những con người cần cù, thân thiện vươn xa. Để rồi, tiếng khèn Mông không chỉ quẩn quanh bên nương rẫy, mà đã thực sự trở thành nguồn lực quan trọng, mở ra con đường phát triển du lịch bền vững, mang lại ấm no cho đồng bào nơi dải biên cương Tổ quốc.