Đánh thức những khung cửi phủ bụi

Tại xóm Cóm, xã Tân Lạc, nghề dệt thổ cẩm truyền thống của đồng bào Mường đã từng có thời điểm đối mặt với nguy cơ mai một. Những tri thức bản địa quý giá tưởng chừng như sẽ thất truyền khi tiếng thoi đưa ngày một thưa dần và những khung cửi chỉ còn nằm im phủ bụi.

Tuy nhiên, với sự vào cuộc quyết liệt của cộng đồng cùng sự đồng hành sát sao của chương trình hỗ trợ rừng và trang trại (FFF), nghề dệt truyền thống này đã chính thức được hồi sinh. Giờ đây, dệt thổ cẩm không chỉ là điểm tựa để gìn giữ bản sắc văn hoá dân tộc mà còn trở thành một sinh kế quan trọng của người dân địa phương.

Để vực dậy làng nghề, thông qua các hoạt động hỗ trợ của mình, chương trình FFF đã tổ chức cho người dân xóm Cóm tham gia các lớp tập huấn về quản trị Hợp tác xã, tổ chức sản xuất, phát triển chuỗi giá trị và xúc tiến thương mại. Bước ngoặt lớn diễn ra vào năm 2023 khi HTX Dệt thổ cẩm truyền thống và dịch vụ tổng hợp Đông Lai (HTX Đông Lai) chính thức được thành lập với 54 thành viên, trong đó lực lượng nòng cốt chiếm phần lớn là chị em phụ nữ.

Việc phát triển mô hình HTX đã giúp bà con nông dân thống nhất được quy trình sản xuất, nâng cao năng lực tự quản của cộng đồng và bảo tồn bài bản các kỹ thuật dệt truyền thống. Hiện nay, HTX Đông Lai đang duy trì hiệu quả vùng nguyên liệu rộng 10ha, bao gồm 5ha trồng dâu nuôi tằm và 5ha trồng bông.

Bà Bùi Thị Mỉa (thành viên HTX Đông Lai) chia sẻ: “Để đảm bảo giữ trọn vẹn giá trị văn hóa và chất lượng của sản phẩm, toàn bộ các công đoạn từ khâu trồng nguyên liệu, se sợi cho đến dệt vải đều được bà con trong xóm thực hiện hoàn toàn thủ công. Đây thực sự là sáng tạo, tri thức dân gian của cha ông, bởi từng hoa văn, hoạ tiết đều rất tỉ mỉ, khéo léo, thể hiện phong tục, thế giới quan của người Mường”.

Theo bà Mỉa, mô hình này bám sát định hướng của chương trình FFF trong việc phát triển sinh kế bền vững gắn liền với tài nguyên địa phương, Đồng thời, sử dụng bền vững tài nguyên, đa dạng hóa sinh kế và nâng cao giá trị sản phẩm cho người nông dân.

Lan toả di sản, vươn tầm OCOP

Từ việc tham gia vào HTX và được FFF hỗ trợ nâng cao năng lực kinh doanh, các nghệ nhân cùng phụ nữ Mường tại xóm Cóm đã có thêm việc làm ổn định, mang lại mức thu nhập đều đặn từ 3–4 triệu đồng/tháng. Đây được xem là một trong những kết quả rất quan trọng mà chương trình FFF đạt được trong việc hỗ trợ nhóm yếu thế, trao quyền kinh tế cho phụ nữ và thúc đẩy thanh niên tham gia vào các chuỗi giá trị nông - lâm nghiệp.

Ông Bùi Văn Khoa, Giám đốc HTX Dệt thổ cẩm truyền thống và dịch vụ tổng hợp Đông Lai cho biết: “Được FFF hướng dẫn kỹ thuật sản xuất và hỗ trợ kết nối thị trường, HTX Đông Lai đã không ngừng sáng tạo, đa dạng hóa các sản phẩm như: ví, túi, chăn, gối, khăn trải bàn và các đồ lưu niệm phong phú. Các mặt hàng thổ cẩm này hiện được giới thiệu, quảng bá rộng rãi trên các sàn thương mại điện tử, tích cực tham gia các kỳ hội chợ, liên hoan văn hoá và kết nối trực tiếp với các cơ sở du lịch”.

Theo ông Khoa, nhờ hướng đi đúng đắn, vươn ra biển lớn, đến năm 2025, sản phẩm thổ cẩm Đông Lai đã xuất sắc được công nhận là sản phẩm OCOP 3 sao cấp tỉnh, với sản lượng tiêu thụ đạt trên 10.000 sản phẩm/năm.

Không chỉ dừng lại ở bài toán kinh tế, HTX Đông Lai còn lan tỏa giá trị cộng đồng sâu sắc khi góp phần gìn giữ Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia - "Nghệ thuật tạo hoa văn cạp váy của người Mường". Bên những khung cửi vươn mình sống dậy, các nghệ nhân lớn tuổi vẫn đang miệt mài truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ, đảm bảo sự bền vững của tri thức bản địa theo đúng trọng tâm mà chương trình FFF cam kết thúc đẩy.

Ông Phạm Ngọc Tùng, Phó Chủ tịch UBND xã Tân Lạc đánh giá, sự vươn mình của xóm Cóm nói riêng, HTX Đông Lai nói chung là minh chứng rõ nét cho sức sống bền bỉ của cộng đồng khi người dân được trao cơ hội, kiến thức và sự hỗ trợ đúng hướng. Mô hình này đang trở thành một điểm sáng của tỉnh trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế rừng - trang trại gắn bó mật thiết với bảo tồn văn hoá truyền thống của địa phương.