Từ nếp nhà người Lô Lô đến “ngọn lửa” du lịch cộng đồng

Buổi sáng sớm ở thôn Lô Lô Chải bắt đầu bằng tiếng gà gáy lẫn trong sương núi. Trong căn nhà trình tường nằm nép mình dưới chân cột cờ Lũng Cú, chị Lù Thị Phương, chủ một homestay trong thôn tất bật dậy sớm, nhóm bếp, chuẩn bị bữa sáng cho mấy vị khách vừa ngủ lại đêm qua. Nồi thắng cố còn âm ấm, mùi ngô đồ quyện trong gian bếp nhỏ khiến căn nhà thêm ấm áp giữa tiết trời vùng cao.

Cách đây vài năm, căn nhà này chỉ đơn thuần là nơi ở của một gia đình người Lô Lô, cuộc sống dựa vào nương rẫy, quanh năm chắt chiu từng hạt ngô, củ sắn. Chị Phương chưa từng nghĩ có ngày nhà mình lại đón khách từ khắp nơi đến ở, ăn và sinh hoạt cùng gia đình.

Chị Phương chia sẻ: “Ban đầu tôi cũng lo lắm, không biết khách có quen ở nhà mình không, có thích ăn cơm người Lô Lô không. Nhưng làm rồi mới thấy, khách quý cái sự thật, sự nguyên bản của mình”.

Homestay của gia đình chị Phương không cầu kỳ. Ngôi nhà cổ được giữ nguyên kiến trúc truyền thống, gọn gàng, sạch sẽ. Khách đến đây không chỉ để ngủ lại, mà để sống cùng người Lô Lô ăn bữa cơm gia đình, nghe kể chuyện bản làng, xem phụ nữ trong thôn thêu trang phục truyền thống, tối đến quây quần bên bếp lửa.

Mỗi tháng, gia đình chị đón hàng chục lượt khách. Thu nhập từ du lịch giúp cuộc sống ổn định hơn, con cái được học hành đầy đủ. Quan trọng hơn, chị và nhiều hộ dân khác hiểu rằng, giữ gìn văn hóa chính là cách làm du lịch lâu dài.

“Khách thích nhất là mình mặc trang phục truyền thống hằng ngày, không phải diễn. Cái gì của ông bà để lại thì mình giữ, thế là thành du lịch” – chị Phương nói.

Ít ai biết rằng, để có Lô Lô Chải hôm nay, đã có một người âm thầm “đốt” ngọn lửa du lịch đầu tiên, đó là ông Sình Dỉ Gai, Trưởng thôn Lô Lô Chải, xã Lũng Cú, tỉnh Tuyên Quang.

Nhớ lại những ngày đầu, ông Gai kể, khi vận động bà con giữ nhà cổ, mặc trang phục truyền thống, làm homestay, không ít người còn e dè. Bản làng nghèo, cái ăn còn chưa đủ, nói gì đến làm du lịch.

Ông Sình Dỉ Gai bảo: “Lúc đầu bà con chưa tin. Tôi phải làm trước, nói trước, để mọi người thấy làm du lịch không mất văn hóa mà còn giữ được văn hóa, cuộc sống lại khá hơn”.

Từ 1 hộ, đến năm 2018, Lô Lô Chải đã có 21 hộ làm du lịch cộng đồng. Khu chăn nuôi được quy hoạch riêng, cách thôn 1km. Những ngôi nhà cổ được bảo tồn, không gian bản làng được giữ gìn sạch sẽ, ngăn nắp. Du lịch không làm Lô Lô Chải “đông đúc hóa”, mà giúp bản làng sống đúng với chính mình.

Đi dọc các con ngõ nhỏ ở Lô Lô Chải, dễ dàng bắt gặp hình ảnh phụ nữ Lô Lô trong bộ trang phục truyền thống, trẻ em ríu rít chơi đùa, khách du lịch thong thả chụp ảnh, trò chuyện cùng người dân. Văn hóa không nằm trong bảo tàng, mà hiện diện sống động trong từng nếp sinh hoạt.

Cũng nằm ngay dưới chân cột cờ Lũng Cú – địa đầu Tổ quốc, làng Thèn Pả như một viên ngọc còn ẩn mình giữa đại ngàn. Chỉ vài năm trước, nơi đây vẫn là vùng quê nghèo, sống chủ yếu bằng chăn nuôi và trồng ngô. Nhưng giờ đây, Thèn Pả đã trở thành điểm đến du lịch độc đáo, giúp bà con đổi thay cuộc sống.

Ông Vàng Mí Say, thôn Thèn Pả, xã Lũng Cú tâm sự: “Trước đây bà con chủ yếu làm nương, cuộc sống còn nhiều khó khăn. Từ khi làm du lịch cộng đồng, người dân có thêm thu nhập, nhà cửa khang trang hơn, ai cũng có ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa của mình”.

Chị Đặng Thị Nhu, du khách đến từ tỉnh Quảng Ninh, bày tỏ:“Tôi rất ấn tượng vì người dân ở đây làm du lịch nhưng không làm giả văn hóa. Mọi thứ rất tự nhiên, gần gũi. Tôi có cảm giác như được trở về một không gian sống chậm, yên bình”.

Những cảm nhận như vậy chính là cách quảng bá du lịch hiệu quả nhất cho du lịch cộng đồng nơi đây.

Từ một mái nhà đến diện mạo mới bản làng

Từ homestay nhỏ của gia đình chị Chở đến vai trò dẫn dắt của ông Sình Dỉ Gai, du lịch cộng đồng ở Lô Lô Chải được xây dựng từ chính người dân bản địa. Người dân là chủ thể sáng tạo, chủ thể hưởng lợi và cũng là người gìn giữ bản sắc.

Không chỉ Lô Lô Chải, mô hình này đang lan tỏa đến nhiều bản làng vùng cao khác như Nặm Đăm, Pả Vi, Lao Xa, Lũng Cẩm… Mỗi nơi một cách làm, nhưng điểm chung là lấy văn hóa làm gốc, lấy người dân làm trung tâm.

Thôn Nặm Đăm, xã Quản Bạ, tỉnh Tuyên Quang, là ngôi làng của đồng bào Dao nằm giữa vùng núi đá hùng vĩ. Trước đây, cuộc sống người dân chủ yếu dựa vào nương rẫy, thu nhập bấp bênh, bản làng lặng lẽ trôi theo nhịp sống quen thuộc.

Khi du lịch cộng đồng được định hướng phát triển, Nặm Đăm bước vào hành trình mới. Từ vài hộ tiên phong làm homestay ban đầu, đến nay, 39/66 hộ gia đình trong thôn đã tham gia cung cấp dịch vụ du lịch. Sự thay đổi không ồ ạt, mà diễn ra bền bỉ, lan tỏa từ nhận thức đến hành động.

Điều dễ nhận thấy ở Nặm Đăm là những nếp nhà truyền thống của người Dao vẫn được gìn giữ cẩn trọng. Mái nhà, gian bếp, trang phục, tiếng nói, lễ hội… không bị “trưng bày hóa” mà hiện diện tự nhiên trong đời sống thường ngày. Người dân hiểu rằng, bản sắc văn hóa chính là điều níu chân du khách.

Du lịch không làm phai nhạt hồn cốt bản làng, mà ngược lại, trở thành động lực để gìn giữ và làm giàu thêm những giá trị vốn có.

Trong sự chuyển mình ấy, nhiều gia đình đã mạnh dạn đầu tư, đổi mới cách làm du lịch. Homestay của anh Lý Tà Dòng là một minh chứng. Với hệ thống phòng nghỉ được xây dựng hài hòa với kiến trúc truyền thống, kết hợp cách làm linh hoạt trong quảng bá hình ảnh, mỗi ngày gia đình anh đón hàng chục lượt khách.

Du khách đến Nặm Đăm không chỉ để nghỉ lại, mà còn để trải nghiệm đời sống của người Dao cùng nấu bữa cơm bên bếp lửa, nghe những câu chuyện bản làng, tìm hiểu phong tục, tập quán được truyền qua nhiều thế hệ. Chính sự mộc mạc, chân thành ấy tạo nên sức hấp dẫn rất riêng cho du lịch cộng đồng nơi đây.

Tại Pả Vi, xã Mèo Vạc, du lịch cộng đồng tiếp tục thổi luồng sinh khí mới cho vùng cao. Những giá trị văn hóa của đồng bào H’Mông được phục dựng, trở thành điểm nhấn thu hút hàng nghìn lượt khách mỗi năm. Du khách, đặc biệt là khách quốc tế, không giấu được sự ấn tượng trước cảnh sắc thiên nhiên hùng vĩ, sự hiếu khách và chân thành của người dân.

Những lời khen mộc mạc, những mong muốn quay trở lại chính là minh chứng sinh động cho sức hút của du lịch gắn với cộng đồng.

Từ thực tiễn các bản làng, có thể thấy định hướng phát triển du lịch cộng đồng đang đi đúng hướng. Việc xác định rõ không gian phát triển, dòng sản phẩm chủ lực, lấy du lịch cộng đồng làm trung tâm kết nối với các loại hình khác đã tạo nền tảng để du lịch của tỉnh bứt phá trong giai đoạn tới.

Quan trọng hơn, người dân không đứng ngoài cuộc, mà trở thành chủ thể sáng tạo, chủ thể hưởng lợi và chủ thể gìn giữ văn hóa.

Với sự đồng hành của chính quyền và tinh thần chủ động của người dân, những bản làng vùng núi đá đang khoác lên mình diện mạo mới. Từ Nặm Đăm, Lô Lô Chải, Pả Vi, Lao Xa đến Lũng Cẩm..., mỗi ngôi nhà, mỗi phong tục, mỗi nếp sinh hoạt đều trở thành tài sản quý giá.

Khi du lịch gắn với cộng đồng, mỗi bước chân du khách không chỉ là hành trình khám phá, mà còn là nhịp cầu kết nối, để những bản làng trong mây ngày càng nở hoa bền bỉ giữa đại ngàn.

Khi chiều buông xuống trên vùng cao nguyên đá Đồng Văn, khói bếp lại lan nhẹ trên mái nhà trình tường. Trong ánh lửa bập bùng, những câu chuyện bản làng tiếp tục được kể cho du khách. Từ những nếp nhà nhỏ, du lịch cộng đồng đã mở ra con đường mới để những bản làng trong mây đổi thay mà vẫn giữ nguyên hồn cốt của mình.