“Quan điểm là không bao che. Ai sai phải chịu trách nhiệm”

Trong khi người dân xã Mường Cơi, tỉnh Sơn La, mong chờ một câu trả lời rõ ràng về sự ô nhiễm môi trường thì những thông tin ban đầu về cơ sở lò đốt rác thải nghi vấn lại càng làm dấy lên lo ngại. Để làm rõ những nội dung này, phóng viên Báo Nông thôn Ngày nay/ điện tử Dân Việt/ Trang Trại Việt đã tìm đến xã Thượng Bằng La (tỉnh Lào Cai) để làm rõ nội dung nghi vấn trên.

Tiếp chúng tôi, ông Nguyễn Tuấn Anh, Chủ tịch UBND xã Thượng Bằng La, cho biết: Lò đốt rác thải mà bà con đang nghi vấn là nguyên nhân của những ô nhiễm môi trường ở Mường Cơi, là cơ sở do một cá nhân tự ý vận hành, không được cấp phép theo quy định.

Điều đáng nói là chính quyền địa phương chưa từng làm việc trực tiếp với chủ cơ sở, mà chỉ liên hệ qua điện thoại hoặc thông qua người quản lý và chủ đất. Việc nắm bắt thông tin không đầy đủ đã khiến công tác kiểm tra, giám sát gặp nhiều hạn chế.

Chủ tịch UBND xã Thượng Bằng La chia sẻ: “Qua khai thác các nguồn tin, cơ sở này thu gom các loại vi mạch điện tử, bảng mạch điện thoại đã qua sử dụng để đốt”.

Để tránh bị phát hiện, hoạt động đốt thường diễn ra vào ban đêm. Mỗi khi có thông tin về đoàn kiểm tra, cơ sở lập tức dừng hoạt động. Chính cách vận hành này khiến việc kiểm tra thực tế gặp khó, vi phạm kéo dài.

Chính quyền xã đã có 2 lần kiểm tra, lập biên bản và yêu cầu tháo dỡ công trình vi phạm. Tuy nhiên, sau khi có biểu hiện chấp hành ban đầu, lò đốt lại tiếp tục hoạt động trở lại. Lý do được đưa ra là đang hoàn tất thủ tục xin cấp phép và chuyển đổi mục đích sử dụng đất.

Chủ tịch UBND xã thẳng thắn thừa nhận, việc xử lý chính quyền xã chưa dứt điểm, đặc biệt là khâu cưỡng chế tháo dỡ công trình vi phạm còn chậm. Sự thiếu quyết liệt này đã tạo kẽ hở để vi phạm tái diễn trong thời gian dài.

“Quan điểm của xã là sẽ không bao che vi phạm. Ai sai phải chịu trách nhiệm”, Chủ tịch UBND xã Thượng Bằng La khẳng định.

Cam kết nhiều lần nhưng vẫn nằm trên giấy

Theo báo cáo của Phòng Kinh tế UBND xã Thượng Bằng La (tỉnh Lào Cai) về kết quả kiểm tra cơ sở đốt than củi tại thôn Đá Đỏ do bà Phạm Thị Lương quản lý, ngày 16/09/2025, đơn vị này đã phối hợp với công an xã và trưởng thôn thành lập tổ kiểm tra đột xuất.

Tại thời điểm kiểm tra, cơ sở không hoạt động, tuy nhiên đã phát sinh thêm một lán tôn rộng khoảng 100m2 dùng để chứa dụng cụ sản xuất. Diện tích này được xác định tăng so với biên bản kiểm tra ngày 29/04/2025 – thời điểm cơ sở đã bị lập biên bản và đình chỉ hoạt động.

Làm việc với tổ công tác, bà Phạm Thị Lương cho biết đã mua lại cơ sở từ bà Đinh Thị Huệ vào tháng 6/2025, bao gồm nhà xưởng và tài sản trên đất (không bao gồm quyền sử dụng đất), với mục đích thu gom nông sản và sản xuất than củi từ nguồn gỗ rừng trồng của người dân địa phương. Chủ cơ sở cũng đã ký cam kết về nội dung hoạt động với đoàn kiểm tra.

Qua kiểm tra thực tế và làm việc trực tiếp, tổ công tác yêu cầu bà Lương khẩn trương hoàn thiện các thủ tục pháp lý liên quan đến đất đai và môi trường theo quy định. Bà Lương cam kết hoàn thiện thủ tục pháp lý. Nhưng thực tế cho thấy, những cam kết này chỉ dừng lại trên giấy.

Đến ngày 7/1/2026, Phòng Kinh tế xã Thượng Bằng La tiếp tục phối hợp với lãnh đạo thôn Đá Đỏ kiểm tra lại cơ sở tại khu vực đỉnh đèo Lũng Lô. Tại thời điểm này, cơ sở vẫn không hoạt động, không có người trông coi. Tổ công tác đã liên hệ, mời bà Phạm Thị Lương đến làm việc.

Tại buổi làm việc, bà Lương tiếp tục xác nhận nguồn gốc cơ sở như đã trình bày trước đó. Sau khi tiếp quản, cơ sở chỉ hoạt động cầm chừng trong khoảng một tháng rồi phải dừng do kinh doanh thua lỗ.

Bà Lương cam kết sẽ tháo dỡ toàn bộ lò đốt than củi cùng các công trình xây dựng trái phép trên đất trong tháng 1/2026. Trường hợp không thực hiện đúng cam kết, bà xin hoàn toàn chịu trách nhiệm trước pháp luật.

Thế nhưng, sau tất cả, lò than vẫn tồn tại. Những công trình vi phạm không bị tháo dỡ, mà tiếp tục “án ngữ” trên đỉnh đèo như một thách thức đối với cơ quan quản lý.

Người dân Mường Cơi (Sơn La) chịu thiệt hại, dấu vết bị xóa vội

Trong khi chủ cơ sở tìm cách duy trì hoạt động, người dân các bản Nghĩa Hưng, bản Bau và bản Suối Cốc lại là những người trực tiếp gánh chịu hậu quả.

Theo phản ánh của người dân, khoảng 10 ngày trở lại đây (tính từ ngày phản ánh (10/4), xuất hiện hiện tượng luồng không khí màu đen, có mùi khét, kéo dài nhiều giờ, rõ nhất vào thời điểm rạng sáng và buổi sáng.

Nhiều diện tích rừng tự nhiên, rừng sản xuất, tre, măng, thông xuất hiện hiện tượng cháy lá, khô héo, rụng lá hàng loạt. Đối với cây ăn quả có múi đang trong giai đoạn ra hoa, đậu quả nhưng bị rụng lá, rụng quả trên diện rộng, ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất và sinh trưởng của cây trồng.

Một số gia súc chăn thả tại khu vực bị ảnh hưởng, nghi ăn cỏ nhiễm chất độc hại, có biểu hiện tiêu chảy hàng loạt, trong đó đã có 1 con bò chết và được tiêu hủy theo quy định.

Không chỉ thiệt hại về kinh tế, sức khỏe của người dân, đặc biệt là người già và trẻ nhỏ, cũng bị đe dọa. Theo phản ánh, trước đây, khi lò đốt hoạt động, không khí về đêm trở nên cực kỳ khó thở, có mùi lạ nồng nặc. Tình trạng nghiêm trọng đến mức người dân và trẻ nhỏ phải đeo khẩu trang ngay cả khi đi ngủ. Người dân nghi ngờ đây là hoạt động đốt chất thải điện tử trái phép, bởi khói có độc tính mạnh, ảnh hưởng không chỉ cây trồng mà cả thảm thực vật tự nhiên, kể cả rừng.

Sáng ngày 13/4, trao đổi với phóng viên, anh Triệu Tiến Thịnh, Bí thư chi bộ kiêm Trưởng bản Suối Cốc, cho hay, thống kê cho thấy có tới 65 hộ dân bị ảnh hưởng về cây trồng và vật nuôi, trong đó, cây măng bị thiệt hại nhiều nhất. Trước tình hình đó, chính quyền bản đang lập danh sách các hộ bị ảnh hưởng, thu thập hình ảnh, tài liệu về thiệt hại và gửi Cơ quan Công an tỉnh Lào Cai để đề nghị điều tra, làm rõ.

“Người dân kiến nghị các cơ quan chức năng tỉnh Sơn La và Lào Cai cần phối hợp vào cuộc để xác định rõ nguyên nhân để người dân an tâm sản xuất, ổn định cuộc sống”, anh Thịnh bộc bạch.

Trong khi người dân Mường Cơi, tỉnh Sơn La, đang chịu nhiều thiệt hại về cây trồng, vật nuôi, thì tại khu vực lò đốt lại có động thái khác thường. Ghi nhận vào sáng ngày 13/4, lò đốt tại đỉnh đèo Lũng Lô (tỉnh Lào Cai) đang được tiến hành phá dỡ một cách "bí mật", hiện trường được dọn dẹp một cách khẩn trương.

Một lò đốt xây dựng trái phép, lén lút hoạt động trong thời gian dài, gây ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân xã Thượng Bằng La, tỉnh Lào Cai và xã Mường Cơi, tỉnh Sơn La, nay lại tự dưng phá dỡ một cách bất thường. Nhưng những hệ lụy mà nó để lại thì vẫn còn nguyên: Đất đai sử dụng sai mục đích, môi trường bị tác động, thiệt hại của người dân chưa được thống kê, bồi hoàn.

Câu hỏi đặt ra: Trách nhiệm thuộc về ai? Ai sẽ đứng ra đánh giá mức độ thiệt hại và bồi thường cho người dân? Và liệu việc “phá dỡ” này có phải là một động thái “xóa dấu vết” để sự việc chìm xuống?

Đã đến lúc cơ quan chức năng của tỉnh Lào Cai và tỉnh Sơn La cần vào cuộc quyết liệt để có biện pháp mạnh tay, xử lý dứt điểm vụ việc. Cần làm rõ trách nhiệm của các bên liên quan trong việc xây dựng trái phép, vi phạm quy định môi trường và hành vi có dấu hiệu che giấu sai phạm.

Đồng thời, kiểm tra, xác minh rõ hoạt động của lò đốt - đặc biệt là loại chất thải đang được xử lý, nhằm bảo đảm môi trường sống an toàn, giúp người dân yên tâm sản xuất và ổn định cuộc sống.