Sông Đà, con sông hùng vĩ chảy qua vùng núi Tây Bắc Việt Nam, không chỉ nổi tiếng với cảnh quan thiên nhiên kỳ vĩ mà còn là nơi sinh sống của nhiều loài thủy sản quý hiếm. Trong số đó, cá rầm xanh/dầm xanh (tên khoa học Sinilabeo lemassoni) nổi bật như một biểu tượng của sự đa dạng sinh học sông ngòi.

Theo Thuysanvietnam, loài cá này từng được mệnh danh là "cá tiến Vua", thuộc nhóm "Ngũ quý hà thủy", năm loài thủy sản quý hiếm bậc nhất gồm: Cá anh vũ, dầm xanh, cá lăng, cá chiên và cá bỗng.

Dữ liệu từ GCA thuộc Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản I (RIA1) cho thấy, cá dầm xanh chỉ có ở 3 quốc gia trên toàn thế giới đó là Việt Nam, Trung Quốc và Lào.

Ở Việt Nam, loài cá này phân bố tự nhiên chủ yếu ở các tỉnh miền núi phía Bắc, tại vùng trung và thượng lưu các sông lớn như sông Đà và một số sông khác như sông Thao, sông Chảy, sông Cầu, sông Mã..

Về đặc điểm sinh học, cá dầm xanh thuộc họ Cyprinidae (họ cá chép), với hình thái thích nghi hoàn hảo cho môi trường sông chảy xiết. Thân cá dài, dẹp bên, thuôn dần về phía đuôi, màu xám nâu ở lưng và trắng nhạt ở bụng, kèm theo các đốm đen ở gốc vảy.

Mõm nhô ra với môi trên có nếp nhăn ngang, tròn mẩy, miệng dưới nằm ngang và cong, kèm hai cặp râu ngắn. Mắt cá tương đối lớn, nằm ở phía trên đầu với khoảng cách rộng, giúp quan sát tốt trong môi trường đáy sông. Mang nối liền với vòm mang và đặc biệt, ruột cá rất dài, gấp nhiều lần chiều dài cơ thể, một đặc trưng giúp tiêu hóa thức ăn thực vật hiệu quả.

Loài cá này thường sống ở tầng đáy sông suối, nơi có nhiều ghềnh đá và dòng nước chảy mạnh. Theo những người đánh bắt, cá dầm xanh khá khó bắt vì chúng sống ở khu vực nhiều đá ngầm và có sức bơi khỏe. Khi mắc lưới, cá có thể vùng vẫy mạnh khiến lưới bị rách.

Trong tự nhiên, cá dầm xanh phát triển khá chậm nhưng có thể đạt trọng lượng 6 - 7kg/con. Nhờ môi trường sống tự nhiên, loài cá này chủ yếu ăn rong rêu và khoáng chất bám trên đá dưới lòng sông nên thịt cá có hương vị khá đặc trưng.

Sự quý hiếm tựa báu vật của cá dầm xanh không chỉ nằm ở số lượng ít ỏi mà còn ở giá trị dinh dưỡng và văn hóa. Thịt cá chắc, thơm ngọt, ít xương dăm, và có ruột nhỏ chỉ lớn hơn chiếc tăm. Trong lịch sử, loài cá này từng được dâng tiến vua chúa vì độ hiếm và hương vị đặc trưng.

Tuy nhiên, theo thời gian, do đánh bắt quá mức bằng các phương pháp thô sơ như điện giật hay lưới, quần thể tự nhiên đã giảm mạnh, dẫn đến nguy cơ tuyệt chủng cục bộ ở một số khu vực.

Những năm gần đây, cá dầm xanh trở thành loại cá đặc sản được nhiều nhà hàng và người tiêu dùng tại các đô thị lớn tìm mua.

Theo khảo sát trên thị trường, giá cá dầm xanh hiện dao động khoảng 300.000 – 500.000 đồng/kg, tùy kích cỡ. Với những con cá lớn hoặc hàng đánh bắt tự nhiên, giá có thể cao hơn.

Một số cửa hàng kinh doanh thực phẩm đặc sản cho biết loại cá này thường được các nhà hàng đặt mua để chế biến nhiều món ăn như cá dầm xanh nướng than, om măng chua, hấp hoặc kho.

Theo các chuyên gia, cá dầm xanh chỉ sinh sống ở môi trường nước sạch, không thể tồn tại trong ao tù hoặc nước ô nhiễm, khiến việc bảo tồn trở nên cấp thiết. Hiện nay, loài cá này được liệt kê trong danh mục cần bảo vệ của ngành thủy sản từ năm 1996, và các nỗ lực bảo tồn đang tập trung vào việc thả giống vào sông để phục hồi quần thể.

Với những tiến bộ khoa học gần đây, hy vọng loài cá này sẽ được phục hồi và phát triển bền vững, mang lại lợi ích kinh tế cho người dân địa phương đồng thời giữ gìn đa dạng sinh học Việt Nam.