Với chiều sâu lịch sử cùng hệ thống giá trị truyền thống phong phú, văn hóa của đồng bào dân tộc Mường từ lâu đã trở thành bộ phận quan trọng trong kho tàng văn hóa các dân tộc Việt Nam. Không chỉ là tài sản tinh thần quý báu của cộng đồng, những giá trị ấy còn góp phần hình thành bản sắc riêng của quê hương Đất Tổ. Trong bối cảnh mới, việc gìn giữ và phát huy di sản không còn dừng lại ở bảo tồn đơn thuần, mà đang trở thành động lực phát triển bền vững.

Gìn giữ văn hóa dân tộc Mường từ cơ sở

Trong đời sống tinh thần của người Mường, Lễ hội Khai hạ có vị trí đặc biệt quan trọng. Đây là lễ hội mang đậm yếu tố tín ngưỡng nông nghiệp, thể hiện ước vọng mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, cuộc sống no đủ. Qua thời gian, lễ hội không chỉ giữ nguyên giá trị truyền thống mà còn trở thành sản phẩm du lịch văn hóa hấp dẫn, thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia.

Lễ hội là dịp cộng đồng gặp gỡ, gắn kết, cùng nhau ôn lại cội nguồn và vun đắp tinh thần đoàn kết. Qua từng nghi lễ, tiếng chiêng, điệu múa, trò chơi dân gian, niềm tự hào về văn hóa dân tộc được khơi dậy mạnh mẽ trong mỗi người dân.

Thực tiễn cho thấy, việc đổi mới mô hình quản lý địa phương thời gian qua đã tạo chuyển biến tích cực đối với lĩnh vực văn hóa. Bộ máy tinh gọn, hoạt động hiệu quả hơn giúp công tác chỉ đạo, tổ chức các hoạt động bảo tồn di sản sát thực tế, gần dân và kịp thời hơn.

Tại xã Mường Bi, nhiều giá trị truyền thống được phục dựng, duy trì thường xuyên. Các hoạt động văn nghệ dân gian, truyền dạy tiếng nói, bảo tồn nghề thủ công truyền thống được tổ chức đều đặn, tạo môi trường để văn hóa tiếp tục sống trong cộng đồng thay vì chỉ tồn tại trong tư liệu.

Minh chứng rõ nét là Lễ hội Khai hạ năm 2026 được tổ chức với quy mô cấp tỉnh. Sự kiện trở thành nơi hội tụ văn hóa các vùng Mường, thu hút sự tham gia của nhiều địa phương như Thanh Sơn, Tu Vũ, Sông Lô, phường Vân Phú cùng đông đảo du khách trong và ngoài tỉnh.

Không gian lễ hội mở rộng đã tạo nên bức tranh văn hóa đa sắc màu nhưng vẫn thống nhất trong cội nguồn. Thông qua chuỗi hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao và trò chơi dân gian, hình ảnh Phú Thọ thân thiện, nghĩa tình, năng động và hội nhập tiếp tục được quảng bá sâu rộng.

Phát huy văn hóa dân tộc Mường gắn với sinh kế bền vững

Những năm qua, tỉnh Phú Thọ đặc biệt quan tâm công tác bảo tồn văn hóa dân tộc Mường. Nhiều giá trị đặc trưng như tiếng nói, trang phục truyền thống, kiến trúc nhà sàn, tri thức dân gian và phong tục tập quán đã được kiểm kê, đánh giá và xây dựng phương án bảo tồn phù hợp.

Nổi bật trong đó là di sản Mo Mường - loại hình diễn xướng nghi lễ chứa đựng thế giới quan, nhân sinh quan sâu sắc của cộng đồng. Di sản này đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và hoàn thiện hồ sơ trình UNESCO xem xét ghi danh vào danh sách cần bảo vệ khẩn cấp.

Bên cạnh đó, nghệ thuật Chiêng Mường tiếp tục được gìn giữ rộng rãi với với hơn 10.000 chiếc chiêng đang hiện diện trong đời sống cộng đồng. Tiếng chiêng không chỉ vang lên trong lễ hội mà còn xuất hiện trong nhiều sự kiện quan trọng của người dân, trở thành biểu tượng văn hóa đặc sắc.

Nhiều di sản khác cũng được ghi nhận ở cấp quốc gia như tri thức dân gian lịch tre, nghệ thuật tạo hoa văn trên cạp váy, hát Thường rang, Bộ mẹng cùng các lễ hội truyền thống tiêu biểu như lễ hội cướp Kén (xã Thọ Văn) và Tết Doi (xã Thu Cúc)...

Để bảo tồn hiệu quả, tỉnh đã triển khai nhiều giải pháp đồng bộ như ban hành cơ chế, chính sách hỗ trợ; lồng ghép nhiệm vụ bảo tồn vào chương trình xây dựng nông thôn mới; đẩy mạnh kiểm kê, sưu tầm, số hóa tư liệu; lập hồ sơ khoa học cho các di sản tiêu biểu.

Cùng với đó, đội ngũ nghệ nhân - những người trực tiếp nắm giữ di sản - được quan tâm tôn vinh, hỗ trợ kịp thời. Nhiều lớp truyền dạy tiếng nói, chữ viết, dân ca, đánh chiêng được tổ chức tại cơ sở và trong trường học, góp phần trao truyền di sản cho thế hệ trẻ.

Tuy nhiên, công tác bảo tồn hiện nay vẫn đối mặt không ít khó khăn do tác động của đô thị hóa, lối sống hiện đại và hạn chế về nguồn lực ở một số địa bàn. Một bộ phận người trẻ ít sử dụng tiếng mẹ đẻ, ít quan tâm tới phong tục truyền thống nếu thiếu môi trường thực hành thường xuyên.

Vì vậy, hướng đi căn cơ được xác định là gắn bảo tồn văn hóa với phát triển sinh kế cho người dân. Khi người dân có thu nhập từ di sản, họ sẽ chủ động gìn giữ và phát huy những giá trị vốn có.

Tại các địa bàn như Mường Bi, Mường Vang, Mường Thàng, Mường Động, Thanh Sơn, Tân Sơn..., nhiều mô hình du lịch cộng đồng đang phát huy hiệu quả. Du khách đến đây được trải nghiệm nhà sàn truyền thống, thưởng thức ẩm thực Mường, nghe chiêng Mường, xem biểu diễn dân ca và tham gia sinh hoạt cộng đồng.

Từ những hoạt động đó, người dân có thêm việc làm, tăng thu nhập ngay trên quê hương mình. Quan trọng hơn, niềm tự hào về bản sắc dân tộc được bồi đắp, tạo động lực để cộng đồng tiếp tục gìn giữ di sản.

Trong thời gian tới, việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số để lưu trữ, quảng bá tư liệu văn hóa; xây dựng không gian trưng bày, bảo tàng cộng đồng; phát triển sản phẩm du lịch đặc trưng sẽ là hướng đi cần thiết. Khi được đặt đúng vị trí, văn hóa dân tộc Mường sẽ tiếp tục lan tỏa giá trị, trở thành nguồn lực quan trọng cho phát triển bền vững hôm nay và mai sau.