Những vùng chuyên canh bền vững

Ít ai ngờ, hành trình của cà phê Arabica Sơn La bắt đầu từ những năm 1990, khi vài giống cây được trồng thử nghiệm trên các triền dốc. Sau hơn ba thập kỷ, từ những khởi đầu dè dặt ấy, Sơn La đã vươn mình trở thành vùng trồng Arabica lớn nhất nhì cả nước với khoảng 24.300ha.

Con số 37.724 tấn cà phê nhân ước đạt năm 2025 không chỉ là thống kê. Đó là mồ hôi và sự bền bỉ của hàng vạn hộ nông dân. Chỉ riêng nửa đầu năm 2025, Sơn La xuất khẩu 17.800 tấn cà phê nhân, chiếm gần 70% tổng giá trị xuất khẩu của tỉnh, mang về khoảng 70 triệu USD. Từ những vùng trồng cà phê ở Chiềng Mai, Mường Chanh, hạt Arabica Sơn La đã có mặt tại các thị trường khó tính như EU, Bắc Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc.

Để cà phê không mãi là nông sản thô bị ép giá, Sơn La chọn con đường xây dựng thương hiệu dựa trên nền tảng bền vững và công nghệ cao. Chúng tôi ghé thăm Công ty cổ phần Phúc Sinh Sơn La, nơi mà Giám đốc Vũ Việt Thắng đang lặng lẽ điều hành một hệ sinh thái liên kết với 1.600 hộ nông dân.

Ông Thắng cho biết: "Ở đây, 2.000ha cà phê không trồng theo kiểu "phó mặc cho trời", mà tuân thủ nghiêm ngặt tiêu chuẩn nông nghiệp bền vững Rainforest Alliance (RA). Hơn 600 hộ dân đã bắt tay xây dựng 30 vườn mẫu chất lượng cao. Đó là một “cuộc cách mạng" trong nhận thức. Bởi người nông dân hiểu rằng, hạt cà phê sạch chính là tấm vé thông hành quyền lực nhất để đi ra thế giới".

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Sơn La, đến nay toàn tỉnh có hơn 23.400ha cà phê đạt chứng nhận 4C, RA; 141ha VietGAP, trên 540ha sản xuất hữu cơ. Hai vùng trồng công nghệ cao tại Chiềng Mai và Mường Chanh với hơn 1.560 hộ tham gia đã tạo nền móng quan trọng cho việc nâng tầm thương hiệu cà phê địa phương.

"Linh hồn" giữ lửa cho “vàng đen”

Trong hành trình ấy, không thể không nhắc đến những con người đã dồn cả thanh xuân cho hạt cà phê đặc sản. Đó là bà Cầm Thị Mòn, Giám đốc HTX Aratay Coffee ở xã Mường Chanh. Với 14 thành viên và 70ha trồng cà phê, bà Mòn đã tạo nên những sản phẩm OCOP 4 sao đầy kiêu hãnh. Không chỉ là cà phê bột, họ còn chế biến ra cà phê nhân xanh Natural, cà phê mật ong và cả trà Cascara tinh tế từ vỏ cà phê.

Tại phường Chiềng Cơi, HTX Cà phê Bích Thao của ông Nguyễn Xuân Thao là cái tên đã trở thành bảo chứng cho chất lượng Arabica Sơn La. Cà phê bột nguyên chất đạt OCOP 5 sao quốc gia; ngay cả vỏ cà phê là thứ từng bị bỏ đi cũng được chế biến thành trà OCOP 4 sao. Một chi tiết nhỏ, nhưng cho thấy tư duy làm nông biết trân trọng từng phần của cây trồng và nghĩ xa hơn cho môi trường.

Ông Thao cho biết: Từ năm 2019, HTX đã tiên phong thử nghiệm giống THA1. Đến nay, đã có vùng trồng 600ha giống mới này và liên kết với hàng trăm hộ dân trên diện tích gần 1.000ha. Những hạt cà phê đặc sản này không chỉ phục vụ trong nước, mà đã tự tin “xuất ngoại” sang Nhật Bản, Hàn Quốc và EU.

Thách thức và cuộc hồi sinh kỳ diệu

Hành trình đi xa chưa bao giờ bằng phẳng. Sơn La là vùng đất của sương muối, của những đợt rét khắc nghiệt, có thể khiến cà phê chết trắng chỉ sau một đêm. Nhiều diện tích cà phê đã già cỗi, năng suất giảm sút, trong khi biến đổi khí hậu ngày càng khó lường.

Trước thực tế ấy, Sơn La không chọn lùi bước. Cuộc đại tái canh được khởi động với sự hỗ trợ của tổ chức GIZ và các mô hình tái canh giống THA1. Giống cà phê mới này cho thấy khả năng sinh trưởng khỏe, chống chịu sâu bệnh tốt, phù hợp với điều kiện vùng cao.

Trung tâm Kỹ thuật nông nghiệp tỉnh Sơn La đã trực tiếp về cơ sở, khảo sát từng vườn, lựa chọn 17 hộ triển khai mô hình tái canh trên 10ha đầu tiên. Cây giống, phân bón, vôi bột, chế phẩm sinh học được đưa tận nương. Giúp người nông dân mạnh dạn tái canh hơn 25ha cà phê xen mắc ca, vừa tăng thu nhập, vừa để đất “thở” lại.

Theo Phó Giám đốc Trung tâm Kỹ thuật nông nghiệp tỉnh Sơn La, bà Ngần Thị Minh Thanh, hiệu quả không chỉ nằm ở những hàng cây xanh tốt. Quan trọng hơn, qua các lớp tập huấn, người trồng cà phê đã thay đổi tư duy: làm nông không chỉ để được mùa, mà để bền đất, bền cây và bền sinh kế.

Gia đình bà Hà Thị Hồng, hộ trồng cà phê ở xã Chiềng Mai là một ví dụ. Bà cho biết: Nhờ tái canh theo hướng VietGAP, hữu cơ, năng suất vườn tăng khoảng 20%. Với 3ha cà phê, mỗi năm gia đình thu về hơn 300 triệu đồng, một mức thu nhập lý tưởng giữa vùng cao.

Giấc mơ đi xa của Arabica Sơn La

Cà phê Arabica Sơn La đã có “danh phận” khi được bảo hộ chỉ dẫn địa lý, với 8 tổ chức được cấp quyền sử dụng. Nhìn về năm 2030, tỉnh Sơn La đặt mục tiêu duy trì 25.000ha cà phê, sản lượng khoảng 40.000 tấn cà phê nhân chất lượng cao; phát triển gần 6.000ha cà phê đặc sản và 18.000ha đạt tiêu chuẩn bền vững. Tỷ lệ hái quả chín được nâng lên 80-90%, cùng với đẩy mạnh chế biến sâu.

Đích đến đã rõ, nên đường đi cũng được tính toán dài hơi: Cơ giới hóa được thúc đẩy, chế biến sâu được xem là then chốt, nguồn vốn và chứng nhận chất lượng trở thành điểm tựa cho nông dân và doanh nghiệp. Các chính sách thu hút đầu tư tiếp tục được hoàn thiện, tập trung phát triển chuỗi giá trị cà phê ứng dụng công nghệ cao, đặt yêu cầu bảo vệ môi trường song hành cùng tăng trưởng. Cà phê sẽ không còn là câu chuyện của "được mùa mất giá", mà là câu chuyện của chuỗi giá trị, của bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

Rời những nương cà phê xanh mướt, tôi vẫn nhớ mùi hương nồng nàn của tách Arabica ấm nóng vừa thưởng thức. Arabica Sơn La không chỉ là cà phê để uống. Trong nó là vị từ đất, từ sương gió của núi rừng, là thành quả quả của những bàn tay cần mẫn trên nương và những toan tính dài hơi để cây cà phê đứng vững nơi này.