Vòng quay lưu giữ ký ức bản làng

Những ngày đầu xuân hay mỗi dịp lễ hội truyền thống, không khí ở các bản H'Mông vùng cao Sơn La lại trở nên náo nhiệt bởi tiếng cười nói, tiếng cổ vũ vang vọng khắp sườn núi. Trên những bãi đất bằng giữa bản, hàng chục thanh niên quây thành vòng tròn, tay cầm dây quay, chăm chú hướng mắt về con tu lu đang xoay tít. Mỗi cú ném dứt khoát, mỗi lần con tu lu va chạm vào đối thủ đều khiến đám đông vỡ òa trong tiếng reo hò.

Với đồng bào H'Mông, tu lu không chỉ là trò chơi dân gian mà còn là một phần ký ức tuổi thơ. Nhiều người lớn lên cùng những buổi chiều theo bạn bè ra bãi đất đầu bản thi quay, thi chọi tu lu. Đó cũng là nơi những đứa trẻ học cách kiên trì, rèn luyện sự khéo léo và tinh thần thi đấu trung thực.

Ngay từ khi lên 5-6 tuổi, nhiều em nhỏ đã được ông bà, cha mẹ đẽo cho con tu lu đầu tiên. Khi ấy, con tu lu chỉ nhỏ bằng nắm tay, vừa sức để trẻ tập chơi. Theo thời gian, cùng với sự trưởng thành của người chơi, những con tu lu cũng được làm lớn hơn, nặng hơn, đủ sức tạo nên những vòng quay mạnh mẽ trong các cuộc thi.

Ông Kháng A Sáy, bản Nậm Nghẹp, xã Ngọc Chiến, cho biết, làm một con tu lu tưởng đơn giản nhưng đòi hỏi nhiều kinh nghiệm. Người làm phải chọn những loại gỗ cứng như nghiến, lim, đinh hoặc sến để con tu lu bền và chịu được va đập. Quan trọng nhất là phải tạo được sự cân bằng tuyệt đối. Chỉ cần lệch một chút là con tu lu sẽ quay không đều hoặc nhanh đổ.

Phần dưới của con tu lu được vót nhọn để tạo điểm tiếp xúc với mặt đất, còn phần thân phía trên phải được gọt thật tròn, cân đối. Sau khi hoàn thiện, nhiều người còn phơi khô hoặc để gỗ "già" thêm một thời gian trước khi đưa vào sử dụng nhằm tăng độ bền.

Không chỉ con tu lu, bộ dụng cụ chơi cũng được chuẩn bị cẩn thận. Dây quay được se từ sợi lanh dài hơn 1m, nối với đoạn gậy bằng cành cây cứng hoặc trúc thẳng dài khoảng 40-60 cm. Khi thi đấu, người chơi phải quấn dây thật đều quanh thân tu lu, sau đó phối hợp nhịp nhàng giữa lực cánh tay và thao tác nhả dây đúng thời điểm để con tu lu lao xuống đất với tốc độ cao và duy trì vòng quay lâu nhất.

"Muốn chơi giỏi không chỉ cần sức khỏe mà còn phải luyện tập nhiều năm để biết cách điều chỉnh lực tay, hướng ném và điểm tiếp đất", ông Sáy chia sẻ.

Cũng theo ông Sáy, các hình thức thi đấu tu lu cũng khá đa dạng. Ngoài phần thi quay xem con tu lu nào giữ được vòng quay lâu nhất, hấp dẫn nhất là thi chọi. Người chơi phải điều khiển con tu lu đánh trúng tu lu của đối phương ở nhiều cự ly khác nhau. Khoảng cách được tăng dần sau mỗi vòng thi, đòi hỏi người chơi phải có sức mạnh, sự khéo léo cùng khả năng phán đoán chính xác.

Anh Giàng A Công, xã Bó Sinh, chia sẻ: "Mỗi dịp lễ hội, thanh niên trong vùng đều háo hức mang những con tu lu đẹp nhất đến tranh tài. Tu lu không chỉ để vui chơi mà còn là dịp để các chàng trai thể hiện sức khỏe, sự nhanh nhẹn và bản lĩnh. Ai chơi giỏi đều được bà con trong bản khen ngợi".

Người H'Mông vẫn truyền nhau câu hát: "Con quay anh nắm chắc, đôi mắt anh ngắm thẳng, ném con quay trúng đích, vỡ òa trái tim em". Câu hát mộc mạc phản ánh sinh động hình ảnh người trai H'Mông mạnh mẽ, khéo léo, đồng thời gửi gắm những rung động đầu đời trong các phiên chợ, ngày hội mùa xuân.

Đưa trò chơi dân gian thành sản phẩm du lịch cộng đồng

Những năm gần đây, cùng với sự phát triển của du lịch cộng đồng, nhiều bản làng của đồng bào H'Mông ở Sơn La đã đưa trò chơi tu lu trở thành một trong những hoạt động trải nghiệm dành cho du khách.

Nếu trước đây, du khách chỉ có thể đứng bên ngoài quan sát những vòng quay rộn ràng trong các lễ hội truyền thống thì nay họ được trực tiếp hòa mình vào không gian văn hóa của bản làng. Dưới sự hướng dẫn tận tình, du khách được học cách lựa chọn con tu lu, quấn dây, cầm gậy, lấy đà và thực hiện những cú ném đầu tiên.

Anh Phạm Hà, du khách đến từ Nghệ An, cho biết, trước đây anh từng nhiều lần xem trò chơi tu lu qua các chương trình truyền hình và mạng xã hội, nhưng chỉ khi trực tiếp trải nghiệm mới cảm nhận được hết sự thú vị cũng như sự khéo léo mà người chơi phải rèn luyện.

"Tưởng chỉ cần quấn dây rồi ném là con tu lu sẽ quay, nhưng khi tự mình cầm dây mới thấy không hề đơn giản. Muốn tu lu quay lâu, quay đẹp phải biết cách lấy lực, giữ thăng bằng và thả dây đúng thời điểm. Chơi vài lần vẫn chưa thành thạo, nhưng chính điều đó lại khiến tôi muốn thử thêm. Đây là trải nghiệm rất đáng nhớ khi đến các bản vùng cao Sơn La", anh Hà chia sẻ.

Theo nhiều hộ làm du lịch cộng đồng, những trò chơi dân gian như tu lu đang trở thành "điểm nhấn" trong các sản phẩm du lịch trải nghiệm. Thông qua từng vòng quay, từng cú ném, du khách không chỉ được vui chơi mà còn hiểu thêm về đời sống sinh hoạt, tập quán và giá trị văn hóa của đồng bào H'Mông.

Sau khi tham gia, nhiều người còn tò mò tìm hiểu cách chọn loại gỗ để đẽo tu lu, quy trình chế tác, ý nghĩa của trò chơi trong đời sống cộng đồng cũng như vai trò của tu lu trong các lễ hội truyền thống. Không ít du khách đã mua những con tu lu nhỏ về làm quà lưu niệm, như một cách lưu giữ kỷ niệm về chuyến đi và mang theo một phần văn hóa vùng cao.

Đối với đồng bào H'mông ở Sơn La, việc đưa tu lu vào hoạt động du lịch không đơn thuần là tạo thêm sản phẩm phục vụ du khách mà còn mở ra cơ hội để gìn giữ và lan tỏa giá trị văn hóa truyền thống. Khi trò chơi được nhiều người biết đến, thế hệ trẻ trong bản cũng thêm tự hào về nét đẹp văn hóa của dân tộc mình.

Những buổi chiều sau giờ học hay mỗi dịp lễ, Tết, hình ảnh các em nhỏ quây quần bên cha, ông để học cách đẽo tu lu, quấn dây và luyện từng cú ném vẫn được gìn giữ. Những kỹ năng tưởng như đơn giản ấy được truyền dạy bằng sự kiên nhẫn, bằng những câu chuyện về tuổi thơ và những mùa hội của người H'Mông, để rồi lặng lẽ nối dài dòng chảy văn hóa qua từng thế hệ.

Giữa nhịp sống hiện đại với nhiều loại hình giải trí mới, tiếng va chạm của những con tu lu trên sân đất vẫn vang lên mỗi mùa lễ hội, mỗi dịp bản làng có sự kiện văn hóa. Vòng quay của tu lu không chỉ mang đến niềm vui, sự hào hứng cho người chơi mà còn gợi nhắc về những giá trị truyền thống được gìn giữ qua thời gian. Đó là vòng quay của ký ức, của tuổi thơ, của tinh thần đoàn kết cộng đồng và tình yêu dành cho bản sắc văn hóa dân tộc.