Tết Xíp xí – ngày con cháu tìm về nguồn cội

Tết Xíp xí chỉ diễn ra trong một ngày, nhưng sự chuẩn bị thường bắt đầu từ nhiều ngày trước. Gà, vịt, cá được chăm nuôi; phụ nữ vào rừng tìm lá chuối, lá dong để gói bánh ít uây; đàn ông ra suối bắt cá, lên rừng lấy nhộng ong. Mỗi người một việc, cùng góp sức chuẩn bị cho ngày Tết của gia đình.

Sáng sớm, từ bản trên xuống bản dưới đã rộn ràng tiếng người. Những sản vật quen thuộc của núi rừng, đồng ruộng và sông suối được chế biến thành các món ăn truyền thống như xôi đỏ, xôi tím, bánh ít uây, thịt gà, thịt vịt, cá nướng, nhộng ong...

Theo quan niệm của người Thái trắng, Tết Xíp xí gồm hai phần: “Mo” và “Hội”. “Mo” là phần nghi lễ, khi các gia đình làm lễ tưởng nhớ tổ tiên, những người có công khai phá, tạo mường, lập bản. “Hội” là khoảng thời gian mọi người ăn uống, vui chơi, thăm hỏi, giao lưu.

Mâm cúng thường có rượu, thịt, cơm nếp nhuộm màu, bánh kẹo, hoa quả và các sản phẩm thổ cẩm. Trong đó, thịt vịt luộc và bánh ít uây là những lễ vật không thể thiếu.

Người Thái trắng quan niệm, con vịt gắn bó với ruộng đồng, sông suối. Cúng thịt vịt là cầu mong vịt ăn hết sâu bọ gây hại cho mùa màng, đồng thời mang những điều không may theo dòng nước trôi đi. Bánh ít uây lại gắn với câu chuyện tình yêu của đôi trai gái xưa, được trao truyền qua nhiều thế hệ, trở thành biểu tượng cho tình yêu, sự gắn bó và hạnh phúc lứa đôi.

Khi mâm lễ được chuẩn bị đầy đủ, gia chủ bắt đầu nghi lễ. Những lời khấn gửi gắm lòng biết ơn đối với tổ tiên, cầu mong các bậc tiền nhân phù hộ cho con cháu mạnh khỏe, gia đình bình an, mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt.

Sau lễ cúng tổ tiên là lễ cúng hồn con trâu. Với cư dân nông nghiệp, con trâu từng là sức kéo quan trọng trong sản xuất. Bởi vậy, người dân cầu mong trâu khỏe mạnh, ham ăn, chóng lớn, không mắc dịch bệnh, không gặp thú dữ khi lên nương, lên đồi. Qua những nghi lễ ấy, dấu ấn của đời sống nông nghiệp và nền văn minh lúa nước hiện lên rõ nét trong đời sống tinh thần của người Thái trắng.

Một nét đặc biệt của Tết Xíp xí là sự quan tâm dành cho trẻ nhỏ. Người Thái trắng ở Sơn La còn gọi đây là “Tết trẻ con”.

Theo lời kể của các già bản, phong tục này bắt nguồn từ một câu chuyện được truyền lại qua nhiều thế hệ. Ngày trước, sau mùa vụ, người lớn ở nhà làm lễ, mổ lợn, gà, vịt tổ chức ăn uống, còn trẻ em phải đi chăn trâu. Các em không được gọi về dự Tết, cũng không được để phần cỗ.

Cho rằng người lớn đối xử không công bằng, trẻ em đã buộc miệng trâu lại, không cho ăn cỏ. Đến tối, cả đàn trâu đói cũng như những đứa trẻ không được người lớn quan tâm.

Nhận ra điều đó, người lớn hối hận và thống nhất lấy ngày 14/7 âm lịch hằng năm làm ngày Tết Xíp xí, để trẻ em cũng được vui chơi, ăn ngon và nhận được sự chăm sóc đặc biệt.

Câu chuyện giản dị nhưng chứa đựng một quan niệm giàu tính nhân văn: trẻ em phải được yêu thương, chăm sóc và có một ngày Tết của riêng mình.

Ngày nay, trẻ em không còn phải chăn trâu như trong câu chuyện xưa. Nhiều em dành phần lớn thời gian cho việc học tập. Nhưng cứ đến Xíp xí, các em vẫn được ông bà, cha mẹ chuẩn bị quần áo mới, được thưởng thức những món ăn yêu thích, theo người lớn đi thăm họ hàng, hàng xóm và hòa vào không khí vui chung của bản.

Trong ngày Tết, con cháu chúc ông bà, cha mẹ sống lâu, mạnh khỏe; người lớn dành cho trẻ nhỏ những lời chúc tốt đẹp. Sau phần lễ, các thế hệ cùng quây quần bên mâm cỗ. Từ một câu chuyện về những đứa trẻ từng bị bỏ quên trong ngày Tết, Xíp xí hôm nay trở thành dịp để các thế hệ gần nhau hơn.

Mâm cỗ núi rừng, tình người bản Thái

Nếu phần “Mo” tạo nên chiều sâu tâm linh thì phần “Hội” mang đến không khí náo nhiệt, ấm áp cho ngày Xíp xí. Mâm cỗ ngày Tết là nơi những sản vật của núi rừng, đồng ruộng và sông suối cùng hội tụ. Có hạt gạo nếp trên đồng ruộng, con cá dưới suối, con vịt trong ao và những sản vật người dân mang về từ rừng.

Nhưng mâm cỗ không chỉ để thưởng thức. Đó còn là cách người Thái trắng thể hiện sự khéo léo, lòng hiếu khách và tình cảm với người thân, bạn bè.

Khách quen thường được mời trước. Nhưng nếu có khách lạ ghé nhà đúng dịp Xíp xí, gia chủ vẫn niềm nở mời vào mâm, cùng thưởng thức những món ăn truyền thống. Với người Thái trắng, nhà nào có nhiều khách đến chung vui càng được xem là may mắn.

Khi khách ra về, gia chủ thường gửi tặng bánh ít uây làm quà, như lời cảm ơn và thể hiện tình cảm. Buổi trưa là lúc các gia đình quây quần ăn Tết. Đến chiều, bà con lần lượt sang thăm nhau, cùng uống vài chén rượu, trò chuyện và chia sẻ niềm vui.

Những bất đồng, xích mích trong cuộc sống thường ngày cũng được bỏ qua, nhường chỗ cho sự thân tình. Mọi người nhắc nhau vui Tết nhưng giữ chừng mực, uống rượu vừa đủ vui, bảo đảm an toàn.

Từ một phong tục truyền thống của người Thái trắng, ngày nay những giá trị tốt đẹp của Tết Xíp xí đã lan tỏa đến nhiều cộng đồng dân cư sống xen ghép trên địa bàn Sơn La. Một số dân tộc cũng tổ chức ăn Tết Xíp xí, dù không thực hiện đầy đủ các nghi lễ thờ cúng như người Thái trắng.

Sức sống của Xíp xí không chỉ nằm ở những nghi lễ được trao truyền qua nhiều thế hệ mà còn ở những giá trị nhân văn mà ngày Tết mang theo: lòng biết ơn tổ tiên, đạo hiếu với cha mẹ, tình yêu thương trẻ em, sự gắn kết cộng đồng và tinh thần hiếu khách.

Theo thời gian, cách đón Tết cũng có những thay đổi. Mâm cỗ có thể thêm những món ăn mới, cách tổ chức giản dị hơn, trẻ em không còn phải chăn trâu như trong câu chuyện xưa. Nhưng những giá trị cốt lõi vẫn được người dân gìn giữ.

Giữa tháng 7 âm lịch, khi những thửa ruộng vùng cao đang xanh mướt, các nếp nhà Thái trắng ở Sơn La lại rộn ràng đón Tết. Trong mâm xôi đỏ, xôi tím; trong miếng bánh ít uây trao tay; trong lời chúc con cháu dành cho ông bà và tiếng cười của trẻ nhỏ, có hương vị của núi rừng, ký ức về nguồn cội và ước mong về một cuộc sống bình an, no đủ.

Tết Xíp xí vì thế không chỉ là một ngày vui. Đó là không gian văn hóa nơi các thế hệ gặp nhau, nơi những câu chuyện của cha ông được kể lại cho con cháu và tiếp nối bằng chính đời sống hôm nay.

Trong nhịp sống hiện đại, gìn giữ Tết Xíp xí cũng là cách người Thái trắng Sơn La gìn giữ những giá trị riêng của cộng đồng, để một phong tục đã đi qua bao thế hệ tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay, góp phần làm giàu thêm bản sắc văn hóa vùng Tây Bắc.