Làm chủ đầu vào, gỡ nút thắt chi phí sản xuất

Những năm gần đây, giá phân bón hóa học và nhiều loại vật tư nông nghiệp liên tục biến động, trở thành gánh nặng không nhỏ đối với người trồng cà phê. Với một cây trồng đòi hỏi đầu tư lớn như cà phê, chỉ cần chi phí đầu vào tăng mạnh cũng đủ bào mòn lợi nhuận, đẩy nhiều hộ nông dân vào thế bị động.

Trong bối cảnh ấy, việc chuyển từ tư duy “phụ thuộc vào thị trường” sang chủ động tận dụng nguồn lực sẵn có tại địa phương đang trở thành lời giải thiết thực cho bài toán kinh tế hộ. Lớp tập huấn hướng dẫn kỹ thuật ủ phân sinh học cho 60 hộ dân bản Nam Tiến, được Trung tâm Khuyến nông và chuyển đổi số, Sở Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT) tỉnh Sơn La tổ chức vừa qua là bước khởi đầu cho sự thay đổi trong phương thức canh tác của bà con.

Điểm đáng chú ý của mô hình này nằm ở khả năng tự chủ nguồn men vi sinh. Thay vì bỏ ra khoản tiền không nhỏ để mua các chế phẩm công nghiệp đóng gói sẵn, người dân được hướng dẫn cách tự tạo “men cái” từ những nguyên liệu quen thuộc, dễ kiếm và giá thành thấp như cám gạo, rỉ mật đường, men rượu.

Khi làm chủ được nguồn men vi sinh, những phế phẩm tưởng như bỏ đi sau mỗi vụ mùa cũng được “đánh thức” giá trị. Vỏ cà phê, vỏ trấu, thân cành cây ăn quả, lá cây, tàn dư thực vật… sau khi được phối trộn, ủ hoai mục đúng kỹ thuật sẽ trở thành nguồn phân bón hữu cơ sinh học giàu dinh dưỡng. Từ chỗ là phế thải, những vật liệu ấy nay trở thành nguồn đầu vào quý giá, quay trở lại nuôi dưỡng chính những nương cà phê trên đất dốc.

Cách làm “cầm tay chỉ việc” ngay tại thực địa giúp bà con nắm chắc từng khâu kỹ thuật: từ tỷ lệ phối trộn nguyên liệu, tạo men, xử lý độ ẩm, kiểm soát nhiệt độ khối ủ đến thời điểm sử dụng phù hợp cho cây trồng. Nhờ đó, sản phẩm phân ủ không chỉ bảo đảm chất lượng mà còn giúp người dân tự tin áp dụng lâu dài trong sản xuất.

Khi một phần đáng kể lượng phân bón được thay thế bằng phân hữu cơ tự ủ, chi phí đầu tư cho mỗi vụ cà phê giảm xuống đáng kể. Người nông dân không còn bị cuốn theo vòng xoáy tăng giá của thị trường vật tư, từng bước nắm thế chủ động trong chính chuỗi sản xuất của mình.

Đổi mới tư duy canh tác, xây dựng vùng nguyên liệu cà phê bền vững

Muổi Nọi hiện có hơn 2.400ha cà phê, chiếm trên 70% diện tích cây lâu năm của địa phương. Đây là vùng nguyên liệu có quy mô lớn, giữ vai trò quan trọng trong cơ cấu sản xuất nông nghiệp của xã. Chính vì vậy, nếu tiếp tục phụ thuộc quá mức vào phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật, những hệ lụy đối với đất đai và môi trường là điều khó tránh khỏi.

Thực tế cho thấy, việc lạm dụng đầu vào vô cơ trong thời gian dài dễ khiến đất bị chai cứng, suy giảm độ phì, hệ vi sinh vật có lợi bị tổn thương, trong khi mầm bệnh trong đất có điều kiện phát triển mạnh hơn. Hậu quả không chỉ dừng ở sự suy thoái của đất mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sinh trưởng, năng suất và tuổi thọ của vườn cà phê.

Trong bối cảnh đó, việc đưa phân hữu cơ sinh học tự sản xuất vào quy trình canh tác được xem là giải pháp căn cơ để phục hồi “sức khỏe” cho đất. Phân hữu cơ không chỉ bổ sung dinh dưỡng theo hướng bền vững, mà còn cải thiện kết cấu đất, giúp đất tơi xốp hơn, tăng khả năng giữ ẩm, thoát nước và tạo môi trường thuận lợi cho bộ rễ phát triển. Đặc biệt, hệ vi sinh vật có lợi trong phân ủ còn góp phần ức chế mầm bệnh lưu tồn trong đất, hạn chế các bệnh hại về rễ, thân - nỗi lo thường trực của người trồng cà phê.

Không chỉ dừng ở lợi ích trước mắt, mô hình này còn mở ra hướng phát triển lâu dài cho thương hiệu cà phê địa phương. Trong xu thế tiêu dùng hiện đại, thị trường ngày càng đòi hỏi cao hơn về an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và quy trình sản xuất thân thiện với môi trường. Vùng nguyên liệu cà phê Muổi Nọi muốn giữ vững vị thế và nâng giá trị hạt cà phê thì không thể đi mãi theo lối canh tác cũ, mà phải từng bước tiếp cận các tiêu chuẩn sản xuất sạch như VietGAP, GlobalGAP hay hướng đến cà phê hữu cơ.

Việc sử dụng phân bón tự ủ giúp người dân kiểm soát tốt hơn chất lượng đầu vào, hạn chế nguy cơ tồn dư hóa chất, tạo ra sản phẩm an toàn hơn cho người tiêu dùng. Quan trọng hơn, đây là bước chuyển từ sản xuất theo thói quen sang sản xuất có kỹ thuật, có trách nhiệm và có tầm nhìn thị trường.

Sâu xa hơn, sự chuyển dịch từ canh tác vô cơ sang hữu cơ sinh học không chỉ là thay đổi một loại phân bón, mà là thay đổi cả tư duy sản xuất. Đó là tư duy biết quý đất, giữ đất; biết biến phế phẩm thành tài nguyên; biết sản xuất hôm nay nhưng nghĩ cho mùa vụ mai sau. Khi người nông dân hiểu rằng bảo vệ hệ sinh thái đất cũng chính là bảo vệ sinh kế của mình, họ sẽ chủ động thay đổi cách làm, bền bỉ vun đắp cho những nương cà phê xanh khỏe và lâu bền hơn.