Sơn La từ những bè cá bằng tre đến nghề làm giàu trên lòng hồ

Nghề nuôi cá lồng trên sông ở Sơn La đã có từ vài chục năm trước. Nhưng phải đến khi Nhà máy Thủy điện Sơn La tích nước, diện tích mặt hồ mở rộng, nghề này mới thực sự phát triển mạnh ở các xã ven sông Đà thuộc huyện Quỳnh Nhai, Mường La (cũ).

Những ngày đầu, người dân nuôi cá chủ yếu bằng kinh nghiệm truyền lại từ đời này sang đời khác. Bè nuôi còn đơn sơ, nhiều nơi chỉ là những chiếc bè tre, con giống chủ yếu là các loại cá quen thuộc của địa phương. Cách chăm sóc, cho ăn cũng chưa bài bản nên năng suất thấp, lợi nhuận chẳng được là bao.

Đáng lo hơn, mỗi khi thiên tai, dịch bệnh xảy ra, người nuôi cá gần như không có phương án ứng phó. Có vụ cá bị chết hàng loạt, công sức cả năm của người dân coi như mất trắng.

Đến nay, nghề nuôi cá lồng trên lòng hồ thủy điện Sơn La từng bước thay đổi. Những chiếc bè tre ngày nào được thay bằng lồng nuôi chắc chắn, hiện đại hơn. Người dân không còn nuôi cá theo kiểu “có gì nuôi nấy”, mà bắt đầu lựa chọn những giống cá phù hợp với điều kiện lòng hồ, có giá trị kinh tế cao.

Từ cách chọn con giống, mật độ thả nuôi, thức ăn, chăm sóc đến phòng, chống dịch bệnh đều được người dân quan tâm hơn. Nhiều hộ còn liên kết với nhau thành tổ hợp tác, hợp tác xã, kết nối doanh nghiệp để hình thành chuỗi sản xuất, tiêu thụ.

Nghề nuôi cá lồng vì thế không còn đơn thuần là nghề phụ của người dân vùng lòng hồ, mà đang trở thành một hướng phát triển kinh tế quan trọng, giúp nhiều hộ có thu nhập ổn định, từng bước vươn lên làm giàu trên chính vùng quê của mình. Những đổi thay đó, có sự đồng hành của Trung tâm Khuyến nông và Chuyển đổi số tỉnh Sơn La, “cầu nối” đưa kiến thức, kỹ thuật mới đến với người dân vùng lòng hồ.

Ở xã Quỳnh Nhai, nghề nuôi cá lồng đã trở thành một phần quan trọng trong đời sống của người dân. Hợp tác xã Thủy sản Hồ Quỳnh được thành lập năm 2014, với 17 thành viên, tập trung phát triển nuôi cá lồng trên lòng hồ thủy điện.

Anh Lò Văn Nghiệp, thành viên HTX Thủy sản Hồ Quỳnh, nhớ lại, trước đây các thành viên chủ yếu nuôi nhỏ lẻ, mạnh ai nấy làm, chưa có quy trình cụ thể nên hiệu quả kinh tế không cao.

“Ngày trước chúng tôi nuôi cá chủ yếu theo kinh nghiệm. Sau khi thành lập HTX, được cán bộ chuyên môn hướng dẫn, chúng tôi mới biết phải nuôi loại cá nào, chọn giống ra sao, cho ăn thế nào, phòng bệnh như thế nào để cá lớn nhanh, ít hao hụt”, anh Nghiệp chia sẻ.

Đặc biệt, những buổi hội thảo, tập huấn do Trung tâm Khuyến nông và Chuyển đổi số tỉnh Sơn La tổ chức đã giúp những người nông dân quanh năm gắn với mặt hồ có thêm kiến thức mới.

Theo anh Nghiệp, qua các buổi hội thảo, tuyên truyền người nuôi được hướng dẫn từ lựa chọn con giống, đối tượng nuôi phù hợp, phòng trừ dịch bệnh đến cách liên kết sản xuất và những cơ chế, chính sách hỗ trợ phát triển nghề nuôi cá lồng.

Những kiến thức tưởng như đơn giản nhưng với người nông dân vùng lòng hồ lại vô cùng thiết thực. Bởi nuôi cá muốn có hiệu quả không thể chỉ dựa vào kinh nghiệm, mà phải biết tính toán, biết áp dụng kỹ thuật và biết liên kết.

Hiện HTX Thủy sản Hồ Quỳnh duy trì nuôi những đối tượng có giá trị kinh tế cao như cá lăng, cá rô và cá trắm đen. Bình quân mỗi năm HTX cung cấp khoảng 30 tấn cá lăng, 10 tấn cá rô và trên 10 tấn cá trắm đen cho thị trường trong và ngoài tỉnh.

Việc lựa chọn con nuôi phù hợp với điều kiện sinh thái của lòng hồ, kết hợp áp dụng quy trình kỹ thuật thống nhất đã giúp HTX nâng cao năng suất, giảm tỷ lệ hao hụt và chất lượng cá cũng được nâng lên.

Ông Đặng Anh Đạt, Giám đốc Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã Quỳnh Nhai (Sơn La), cho biết: Hiện toàn xã duy trì khoảng 2.800 đến trên 3.000 lồng cá, tùy từng thời điểm và phương án sắp xếp quy hoạch. Sản lượng thủy sản nuôi trồng và khai thác của địa phương đạt hàng nghìn tấn mỗi năm.

Cũng theo ông Đạt, thời gian qua, xã phối hợp với các cơ quan chuyên môn, đặc biệt là Trung tâm Khuyến nông và Chuyển đổi số tỉnh Sơn La, đẩy mạnh chuyển giao khoa học kỹ thuật, hướng người dân phát triển thủy sản theo hướng bền vững, gắn sản xuất với du lịch. Nhờ đó, nhiều hộ dân trên địa bàn có thu nhập ổn định từ nghề nuôi cá.

“Cầu nối” đưa khoa học kỹ thuật đến với người nuôi cá

Nếu trước đây người dân vùng lòng hồ thường nói với nhau rằng “nuôi cá phải có kinh nghiệm”, thì nay câu chuyện đã khác. Kinh nghiệm vẫn cần, nhưng muốn làm ăn lâu dài, người nuôi phải biết dựa vào khoa học kỹ thuật. Đây cũng chính là nơi vai trò của Trung tâm Khuyến nông và Chuyển đổi số tỉnh Sơn La được thể hiện rõ.

Không chỉ tổ chức tập huấn, hội thảo, Trung tâm còn hướng người dân thay đổi cách nghĩ, cách làm; xây dựng các mô hình trình diễn để bà con tận mắt thấy hiệu quả rồi học theo, nhân rộng.

Trong nuôi cá lồng, các nội dung được chú trọng gồm lựa chọn con giống chất lượng, quản lý mật độ, sử dụng thức ăn hợp lý, theo dõi môi trường nước, phòng chống dịch bệnh và từng bước sử dụng chế phẩm sinh học thay thế các biện pháp xử lý truyền thống.

Đặc biệt, chuyển đổi số đang mở thêm một hướng đi mới. Người nuôi có thể từng bước ứng dụng công nghệ để theo dõi môi trường nước, quản lý nhật ký nuôi, kiểm soát quá trình chăm sóc, truy xuất nguồn gốc và kết nối tiêu thụ sản phẩm.

Đó là những việc trước đây người nông dân vùng lòng hồ ít nghĩ tới. Nhưng khi nghề nuôi cá đã chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ sang hàng hóa, đây lại là những khâu rất quan trọng để nâng cao giá trị sản phẩm.

Trao đổi với phóng viên, Bà Hoàng Thị Thu Hiền, Giám đốc Trung tâm Khuyến nông và Chuyển đổi số tỉnh Sơn La, cho biết: Sơn La có nhiều lợi thế để phát triển nuôi cá lồng bè trên hồ thủy điện, không chỉ bởi diện tích mặt nước rộng lớn mà còn nhờ điều kiện tự nhiên thuận lợi, nguồn lao động dồi dào, kinh nghiệm sản xuất của người dân và sự quan tâm của các cấp, các ngành.

Tuy nhiên, theo bà Hiền, muốn nghề nuôi cá phát triển bền vững thì phải thay đổi tư duy và phương thức sản xuất.

“Cần chuyển từ phát triển theo số lượng sang nâng cao chất lượng, hiệu quả và giá trị gia tăng; từ sản xuất đơn lẻ sang liên kết chuỗi; từ quản lý thủ công sang ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số; từ khai thác lợi thế tự nhiên sang sử dụng hiệu quả tài nguyên gắn với bảo vệ môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu”, bà Hiền nhấn mạnh.

Trung tâm Khuyến nông và Chuyển đổi số tỉnh Sơn La xác định tiếp tục phát huy vai trò cầu nối giữa cơ quan quản lý nhà nước, viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp, HTX và người dân.

Trọng tâm là tăng cường thông tin tuyên truyền, đào tạo, tập huấn, xây dựng mô hình trình diễn, chuyển giao tiến bộ kỹ thuật và hỗ trợ người dân ứng dụng chuyển đổi số vào sản xuất nông nghiệp, trong đó có lĩnh vực nuôi trồng thủy sản.

Sơn La có lợi thế lớn để phát triển thủy sản nước ngọt với diện tích mặt nước hồ thủy điện gần 4.000km² trải rộng trên nhiều địa phương. Từ lợi thế ấy, tỉnh đang từng bước đưa nghề nuôi cá lồng phát triển theo hướng sản xuất hàng hóa, nâng cao giá trị sản phẩm, tạo việc làm và thu nhập cho người dân vùng lòng hồ.

Đến nay, toàn tỉnh có trên 7.000 lồng nuôi cá. Nhiều vùng nuôi đã hình thành các cụm sản xuất tập trung với sự tham gia của hộ dân, tổ hợp tác, HTX và doanh nghiệp. Toàn tỉnh đã xây dựng trên 15 chuỗi cung ứng thủy sản an toàn, quản lý hơn 2.000 lồng nuôi đạt tiêu chuẩn.

Nhưng câu chuyện về nghề cá ở Sơn La không chỉ dừng lại ở những con số. Từ một nghề phụ, nuôi cá theo kinh nghiệm, đến nay người dân đã biết đầu tư lồng nuôi, chọn giống, áp dụng kỹ thuật, liên kết sản xuất và tìm đầu ra cho sản phẩm. Đằng sau sự thay đổi ấy là sự vào cuộc của chính quyền, cơ quan chuyên môn và đặc biệt là những cán bộ khuyến nông ngày ngày đi cùng người dân.

Trong thời gian tới, việc phát triển nghề nuôi cá lồng cũng được kỳ vọng gắn với du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng trên lòng hồ thủy điện Sơn La. Du khách có thể tham quan lồng cá, trải nghiệm đánh bắt, thưởng thức cá ngay trên lòng hồ, kết hợp khám phá cảnh quan và văn hóa của đồng bào các dân tộc.

Khi ấy, con cá không chỉ bán ra thị trường mà còn có thể trở thành một phần của câu chuyện du lịch Sơn La. Và những chiếc lồng cá giữa mênh mông lòng hồ hôm nay cũng không chỉ là nơi người dân thả cá xuống nước. Đó còn là nơi gửi gắm một cách làm ăn mới: lấy khoa học kỹ thuật làm nền, lấy liên kết làm sức mạnh và lấy chuyển đổi số làm động lực để nâng giá trị sản phẩm.

Từ những bè tre đơn sơ năm nào, người dân vùng lòng hồ Sơn La đang từng bước làm nên một nghề mới – nghề nuôi cá bằng kiến thức, bằng kỹ thuật và bằng khát vọng làm giàu trên chính quê hương mình.