Hồn núi rừng trên mâm cỗ lá

Đến với bản Mường những ngày này, hình ảnh đầu tiên gây ấn tượng chính là mâm cỗ lá – một biểu tượng văn hóa ẩm thực không thể thiếu của người Mường từ bao đời nay. Theo lời các bậc cao niên, tục bày cỗ trên lá bắt nguồn từ thuở xa xưa khi đời sống còn khó khăn, bát đĩa hạn chế. Thế nhưng, qua thời gian, thói quen này đã trở thành một nét đẹp truyền thống được duy trì nguyên vẹn.

Linh hồn của mâm cỗ chính là lớp lá lót từ cây chuối rừng. Khác với chuối nhà, chuối rừng mọc trên sườn đồi dốc, bản lá to, màu xanh đậm, dẻo dai và mang một mùi thơm rất đặc trưng.

Anh Đinh Văn Doanh (xóm Bương Bái, xã Vân Sơn) cho biết: "Trên nền xanh mướt của lá chuối, các món ăn được bày biện khéo léo, món chả lá bưởi được ví như linh hồn của mâm cỗ Tết, mang hương vị đậm đà khó quên; Canh loóng được nấu từ thân cây chuối non thái mỏng cùng nước luộc thịt hoặc xương hầm, kết hợp với lá lốt rừng tạo nên vị thanh mát, ngọt bùi".

Theo Anh Doanh, mâm cỗ lá còn có thịt lợn luộc, cá hấp, rau đồ và xôi nếp nương, những hạt xôi thơm dẻo được đồ trong cuốp gỗ, gói vuông vắn trong lá chuối, khi mở ra hòa quyện cùng mùi lá tạo nên hương vị Tây Bắc đặc trưng.

Cách thưởng thức cỗ lá cũng rất tinh tế và có thứ tự rõ ràng. Nội tạng động vật được xếp lên trên, thịt và rau xếp phía dưới. Khi ăn, gia chủ sẽ gắp mời khách phần nội tạng trước, sau đó mọi người mới tự chọn các món còn lại. Đặc biệt, nghi thức nâng chén rượu quá đầu để mời người trên trước khi uống thể hiện sự kính trọng tuyệt đối với bậc bề trên.

Lễ cúng tổ tiên là sợi dây kết nối quá khứ và hiện tại

Nếu cỗ lá là tinh hoa ẩm thực thì lễ cúng tổ tiên lại là nét văn hóa tâm linh sâu sắc của người Mường Phú Thọ trong dịp Tết Nguyên đán. Lễ cúng thường kéo dài từ ngày 30 tháng Chạp đến hết mùng 3 tháng Giêng, được thắp hương trong suốt những ngày diễn ra. Đây là hoạt động được các gia đình người Mường chuẩn bị chu đáo nhằm thể hiện lòng biết ơn đối với ông bà tổ tiên.

Trong tâm thức của người Mường, mâm cỗ cúng phải được chuẩn bị tỉ mỉ với xôi ngũ sắc, thịt gà, bánh chưng, bánh giày và rượu cần để thể hiện lòng biết ơn đấng sinh thành. Một hình ảnh rất riêng trên bàn thờ ngày Tết của người Mường là hai cây mía dựng hai bên, mang ý nghĩa làm "gậy" để tổ tiên chống về với con cháu.

Nghệ nhân ưu tú Bùi Thanh Bình, Giám đốc Bảo tàng Di sản văn hóa Mường (phường Thống Nhất) chia sẻ, nghi lễ cúng tổ tiên của người Mường có nhiều điểm độc đáo, việc cúng bái phải do thầy Mo thực hiện, thầy Mo phải thuộc lòng lời khấn và diễn xướng mà không được cầm sách đọc, thể hiện sự am tường và thành kính.

Khác với nhiều dân tộc khác, người Mường mời đích danh từng đời tổ tiên (ít nhất là 3 đời cả vợ và chồng) về ăn Tết. Mỗi đời tổ tiên thường được sắp xếp một mâm thờ riêng biệt. Ví dụ, mâm thờ ông bà nội sẽ có 2 bát cơm, 2 bánh chưng, bánh ống và 2 đôi đũa.

Trải qua thời gian, dù mâm cỗ lá đã có những bổ sung để phù hợp với nhu cầu ẩm thực hiện đại, nhưng những giá trị cốt lõi vẫn không hề mất đi. Lễ cúng tổ tiên không chỉ là nghi thức tôn giáo mà còn là bài học giáo dục sâu sắc về cội nguồn cho các thế hệ con cháu xứ Mường.

Mỗi dịp Xuân về, ngồi quây quần bên mâm cỗ lá, nhấp chén rượu thơm nồng, người Mường lại cùng nhau gửi gắm hy vọng về một năm mới vạn sự hanh thông như chính mâm cỗ được bày biện trên tay. Những nghi lễ này chính là "bảo tàng sống" giúp bảo tồn bản sắc văn hóa và thắt chặt tinh thần đoàn kết cộng đồng giữa bối cảnh hội nhập.