Sơn La từ giữ rừng đến làm kinh tế dưới tán rừng

Những ngày đầu thu, chúng tôi trở lại các xã vùng cao của Sơn La, nơi sinh sống chủ yếu của đồng bào dân tộc Mông, Thái, Mường,... từ bao đời. Giữa núi rừng xanh ngắt, những con đường bê tông nối bản, những ngôi nhà kiên cố mọc lên san sát, đời sống người dân đang có nhiều đổi thay.

Với người dân nơi đây, rừng từ lâu đã gắn bó với cuộc sống của họ. Rừng giữ nước cho những thửa ruộng, rừng cũng là nơi đồng bào các dân tộc tìm hướng phát triển kinh tế dưới tán rừng.

Bà con hiểu rằng, muốn rừng mang lại lợi ích lâu dài thì trước hết phải bảo vệ rừng. Cùng với đó, nguồn tiền dịch vụ môi trường rừng (DVMTR) đã trở thành một nguồn lực quan trọng để cộng đồng đầu tư cho cuộc sống, phát triển sản xuất và nâng cao ý thức giữ rừng.

Tại bản Pa Cư Sáng, xã Xím Vàng, ông Giàng A Chu là một trong những hộ đang phát triển kinh tế từ rừng. Nhớ lại những năm trước, ông Chu cho biết cuộc sống gia đình từng gặp nhiều khó khăn. Nhờ được cán bộ tuyên truyền, vận động, ông dần hiểu hơn giá trị của rừng và tìm cách làm kinh tế phù hợp dưới tán rừng.

“Có rừng thì mới có nước để dùng, có nước làm ruộng. Được cán bộ tuyên truyền, vận động, mình hiểu phải bảo vệ rừng và cũng biết cách làm kinh tế dưới tán rừng”, ông Chu chia sẻ.

Theo ông Chu, nguồn tiền DVMTR nhận được, gia đình ông cùng nhiều hộ dân trong bản dành một phần phục vụ sinh hoạt, trang trải cuộc sống; phần còn lại đầu tư mua cây giống, trong đó có thảo quả để trồng dưới tán rừng.

Nhờ cây thảo quả, gia đình ông Chu từng bước có thêm nguồn thu nhập ổn định. Quan trọng hơn, khi thấy rừng có thể mang lại sinh kế, ông càng có ý thức bảo vệ diện tích rừng được giao.

“Mình làm được kinh tế dưới tán rừng thì ý thức bảo vệ rừng cũng được nâng lên. Rừng của bản, của xã vì thế cũng được bảo vệ tốt hơn”, ông Chu nói

Không chỉ gia đình ông Chu, nhiều hộ dân ở Xím Vàng cũng đang tìm hướng làm kinh tế từ rừng. Từ những diện tích thảo quả đầu tiên được người dân đưa vào trồng thử nghiệm, đến nay diện tích cây thảo quả ở Xím Vàng đã lên hàng trăm ha. Thu nhập của các hộ từ mô hình này đạt khoảng 40-50 triệu đồng/năm.

Ông Chu cho hay, thảo quả phù hợp với điều kiện khí hậu ở vùng cao, nhất là những nơi có độ ẩm cao, nhiệt độ trung bình khoảng 13-15 độ C và độ cao từ 1.000-2.000m so với mực nước biển.

“Cây này dễ trồng, không mất nhiều công chăm sóc. Khi cây lớn, thu hoạch xong thì cắt tỉa cành, lá rồi để xuống đất. Chỗ nào lá phủ xuống thì cỏ cũng ít mọc, nên đỡ công làm cỏ”, ông Chu chia sẻ.

Từ cây thảo quả, người dân có thêm sinh kế; từ sinh kế, bà con có thêm động lực giữ rừng. Đó cũng chính là cách mà giá trị của rừng đang được chuyển hóa thành những lợi ích thiết thực trong cuộc sống.

Đưa tiền rừng thành nguồn lực phát triển

Theo ông Lê Mạnh Thắng, Phó Giám đốc Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh Sơn La, những năm qua, Quỹ đã tập trung thực hiện chính sách chi trả DVMTR theo hướng công khai, minh bạch, đúng đối tượng; đồng thời hướng dẫn cộng đồng sử dụng nguồn tiền hiệu quả, gắn bảo vệ rừng với phát triển sinh kế.

Việc thu, quản lý và giải ngân tiền trồng rừng thay thế được thực hiện đúng quy định. Nguồn kinh phí được chuyển kịp thời cho các đơn vị được giao nhiệm vụ, góp phần bảo đảm tiến độ các dự án trồng rừng thay thế, nâng cao tỷ lệ che phủ và phục hồi diện tích rừng chuyển đổi mục đích sử dụng.

Đối với tiền DVMTR, Quỹ phối hợp với các ngân hàng tổ chức chi trả cho các chủ rừng thông qua tài khoản, hướng tới bảo đảm công khai, minh bạch và thuận tiện cho người dân.

Đặc biệt, Sơn La đang từng bước thay đổi cách sử dụng nguồn tiền này. Không chỉ nhận tiền rồi chia cho các hộ, cộng đồng còn được hướng dẫn xây dựng quy chế quản lý, sử dụng tiền DVMTR phù hợp với điều kiện thực tế.

Quỹ đã tham mưu UBND tỉnh ban hành Kế hoạch số 273/KH-UBND nhằm xây dựng, nhân rộng mô hình quy chế quản lý, sử dụng tiền DVMTR tại cộng đồng. Đến nay, các cộng đồng đã xây dựng hơn 1.000 quy chế.

Qua thực tế, những quy chế này đã giúp cộng đồng sử dụng nguồn tiền hợp lý hơn cho quản lý, bảo vệ và phát triển rừng, đồng thời nâng cao thu nhập cho người dân. Đáng chú ý, tiền DVMTR đã góp phần xây dựng, sửa chữa hơn 5.000 công trình phúc lợi, công trình nông thôn mới, góp phần giảm nghèo, nâng cao đời sống ở nhiều bản vùng cao.

Từ kết quả đó, năm 2025, Quỹ tiếp tục tham mưu UBND tỉnh ban hành Kế hoạch số 156/KH-UBND. Mục tiêu là tiếp tục hỗ trợ các cộng đồng hoàn thiện, xây dựng quy ước bảo vệ và phát triển rừng gắn với sử dụng tiền DVMTR tại thôn, bản.

Điều quan trọng là nguồn tiền này được sử dụng theo hướng công khai, dân chủ, khách quan, công bằng; để người dân thấy rõ lợi ích của việc giữ rừng và trực tiếp tham gia vào quá trình quản lý nguồn lực từ rừng.

Từ thực tế ở các xã vùng cao cho thấy, khi người dân có sinh kế ổn định dưới tán rừng, rừng không còn đơn thuần là nơi cung cấp kinh tế dưới tán rừng mà trở thành “tài sản” lâu dài của cộng đồng.

Đây cũng là hướng mà Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh Sơn La đang thúc đẩy tại nhiều địa phương.

Quỹ phối hợp với các dự án và đơn vị liên quan triển khai nhiều mô hình sinh kế như trồng dược liệu dưới tán rừng, phát triển măng tre Bát Độ, chăn nuôi giống bản địa, trồng cây, phát triển du lịch sinh thái cộng đồng.

Tại bản Nậm Nghẹp, xã Ngọc Chiến, mô hình trồng sa nhân đỏ dưới tán rừng được triển khai trên diện tích 2ha; tại bản Cổng Chặp, xã Bình Thuận, mô hình có quy mô 3ha. Doanh thu dự kiến đạt khoảng 132-144 triệu đồng/năm, lợi nhuận khoảng 53-65 triệu đồng/năm.

Ở xã Mường Bang, hơn 19.000 cây măng tre Bát Độ đã được trồng trên gần 52ha và bắt đầu cho thu hoạch. Tại Yên Châu, mô hình chăn nuôi lợn bản đang phát triển, tạo nguồn quỹ quay vòng cho cộng đồng.

Hay tại bản Na Lun, phường Mộc Châu, mô hình trồng cây tếch gắn với tiền DVMTR được người dân duy trì liên tục trong 5 năm bằng ngày công tự nguyện. Đây cũng là tiền đề hướng tới chi trả tín chỉ carbon rừng.

Những mô hình này cho thấy một hướng đi rõ ràng: giữ rừng không chỉ để nhận tiền DVMTR, mà phải biến nguồn lực từ rừng thành sinh kế lâu dài cho người dân.

Theo ông Lê Mạnh Thắng, thời gian tới, Quỹ tiếp tục tuyên truyền, hướng dẫn, hỗ trợ và thúc đẩy nhân rộng những mô hình hiệu quả ra toàn tỉnh; đồng thời hướng dẫn những địa bàn chưa triển khai sớm bắt tay thực hiện.

“Mục tiêu cuối cùng là đưa tiền DVMTR trở thành nguồn lực phát triển kinh tế bền vững, chứ không chỉ dừng lại ở một khoản chi trả hằng năm”, ông Thắng nhấn mạnh.

Từ những thay đổi nhỏ trong cách nghĩ, cách làm của từng hộ dân, chính sách chi trả DVMTR đang từng bước trở thành chiếc “cầu nối” giữa bảo vệ rừng và giảm nghèo, giữa giữ màu xanh của núi rừng với nâng cao đời sống đồng bào vùng cao Sơn La.