Tất bật "giữ lửa" cho dịp khai Xuân

Trong những ngày giữa tháng giêng 2026, tìm về các cơ sở sản xuất rượu cần tại phường Hòa Bình, tỉnh Phú Thọ, không khí làm việc tại đây đang trở nên hối hả hơn bao giờ hết. Trong những căn nhà nhỏ, hàng trăm bình rượu được xếp ngay ngắn, tỏa mùi men nếp dìu dịu giữa tiết trời se lạnh.

Bà Bạch Thị Mích (tổ 2, phường Hoà Bình) một chủ cơ sở rượu cần lâu năm vừa kiểm tra từng bình rượu vừa chia sẻ: "Năm nay gia đình tôi làm trên dưới 3.000 bình phục vụ Tết. Có nhiều năm gần cận Tết, khách hàng từ các tỉnh, đặc biệt là Hà Nội đặt mua hết sạch". Theo bà Mích, rượu cần truyền thống chủ yếu làm từ gạo nếp. Loại phổ biến là nếp trắng có giá khoảng 170.000 đồng/bình. Riêng rượu nếp cẩm có giá cao hơn, thường tăng thêm khoảng 50.000 đồng do chi phí nguyên liệu đắt gấp đôi nhưng lại được ưa chuộng vì "được nước" và vị đậm đà hơn.

Để có một vò rượu ngon, người Mường gọi là "Rạw toỏng", bí quyết quan trọng nhất nằm ở men rượu – được coi là linh hồn của vò rượu. Men rượu cần được làm từ vỏ cây mun giã nhỏ, củ riềng, gừng, ớt và lá ổi vắt lấy nước. Các loại thảo mộc này không chỉ tạo nồng độ mà còn giúp người uống không bị đau bụng và tạo hương thơm đặc trưng.

Quy trình ủ khá công phu, gạo nếp được ngâm, trộn cùng trấu sạch rồi đồ chín thành cơm. Sau khi để nguội, cơm được trộn men thật khéo để thấm đều từng hạt rồi mới cho vào vò ủ kín.

Thông thường, rượu ủ khoảng một tuần là có thể dùng được, nhưng để đạt độ ngon "tròn vị" thì cần thời gian lâu hơn. Vào mùa đông, rượu cần ủ khoảng một tháng mới đủ độ chín. Đặc biệt, rượu cần của người Mường càng để lâu càng thơm ngon, có những vò rượu ủ tới 3 năm chuyển sang màu nâu sẫm, hơi sánh, nhấp môi là thấy vị ngọt ngào đầy mê hoặc.

Với người Mường, uống rượu cần không phải để say mà là để gắn kết. Khác với rượu trắng thường uống từng chén cá nhân, rượu cần là dịp để cả nhà quây quần, cùng hút chung một ché qua những chiếc cần làm bằng tre hoặc trúc.

Sáng mùng 1 Tết, sau khi thắp hương gia tiên, các gia đình thường mở nắp ché, mời họ hàng, làng xóm đến chúc Tết. Những chiếc cần tre cắm quanh bình, mọi người đứng thành vòng tròn, vừa uống vừa trò chuyện rôm rả trong tiếng cồng chiêng vang vọng. Mỗi người một cần, nhưng chung một ché, đó là ý nghĩa cộng đồng sâu sắc mà không loại đồ uống nào thay thế được.

Giữ gìn bản sắc trước thị trường hiện đại

Dù thị trường hiện nay có hàng trăm loại đồ uống ngoại nhập, rượu cần xứ Mường vẫn giữ vị trí riêng vững chắc. Tuy nhiên, những nghệ nhân như bà Mích cũng trăn trở trước tình trạng rượu kém chất lượng, sử dụng men công nghiệp để giảm giá thành.

"Làm rượu này chủ yếu lấy công làm lãi. Tôi chọn cách làm chuẩn, lời ít nhưng bền vì đó là giữ nghề tổ tiên để lại", bà Mích khẳng định. Hiện nay, giá một bình rượu cần Tết dao động từ 150.000 – 250.000 đồng tùy loại, mức giá được cho là phù hợp để người tiêu dùng dễ dàng tiếp cận sản phẩm truyền thống đạt chuẩn.

Với sự độc đáo về hương vị và giá trị văn hóa, rượu cần Hòa Bình đã vinh dự lọt top những món ẩm thực tiêu biểu nhất Việt Nam. Ché rượu cần đặt giữa nhà sàn bên bếp lửa hồng không chỉ là thức uống, mà còn là biểu tượng của lòng hiếu khách, sự đoàn kết và là lời nhắc nhở về cội nguồn mỗi dịp Tết đến, Xuân về.