Tuy nhiên, cùng với cuộc cải tổ hành chính lớn nhất nhiều năm qua là áp lực chưa từng có đang dồn xuống cấp cơ sở: thiếu nhân lực chuyên sâu, chồng chéo pháp lý, quá tải thủ tục và khoảng trống trong phân cấp, phân quyền. Những “điểm nghẽn” này lần đầu được UBND tỉnh Điện Biên chỉ rõ trong báo cáo sơ kết 1 năm vận hành mô hình mới.

Từ 129 đơn vị hành chính cấp xã, Điện Biên hiện còn 45 xã, phường, gồm 42 xã và 3 phường. Đây được xem là cuộc tái cấu trúc bộ máy quy mô lớn tại một tỉnh miền núi, biên giới có địa bàn rộng, dân cư phân tán và hạ tầng còn nhiều hạn chế.

Điểm đặc thù là toàn bộ 45 xã, phường đều thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; trong đó có tới 38 xã khu vực III đặc biệt khó khăn. Khi cấp trung gian không còn, nhiều nhiệm vụ vốn thuộc cấp huyện trước đây được chuyển trực tiếp xuống xã, từ: đất đai, xây dựng, tài chính, đầu tư công đến giáo dục, y tế, giải quyết thủ tục hành chính.

Áp lực vận hành vì thế tăng lên rõ rệt ở cấp cơ sở. Chỉ trong thời gian ngắn, tỉnh phải điều động hơn 2.300 cán bộ, công chức; chuyển công tác hơn 14.270 viên chức, người lao động về các xã mới. Tuy nhiên, theo đánh giá của địa phương, nhiều xã vẫn thiếu nhân lực có chuyên môn sâu ở các lĩnh vực then chốt như: tài chính, đất đai, xây dựng, y tế, giáo dục.

Để duy trì hoạt động bộ máy, UBND tỉnh phải biệt phái, tăng cường 124 công chức, viên chức từ cấp tỉnh và các ngành về hỗ trợ cơ sở; riêng ngành y tế phải tăng cường lãnh đạo, quản lý cho toàn bộ 45 trạm y tế xã. Đồng thời, hơn 11.800 lượt cán bộ, công chức, viên chức được tổ chức bồi dưỡng, tập huấn nhằm đáp ứng yêu cầu vận hành mô hình mới.

Không chỉ áp lực nhân lực, báo cáo cũng lần đầu chỉ rõ nhiều khoảng trống pháp lý phát sinh khi triển khai mô hình chính quyền 2 cấp.

Trong lĩnh vực phòng chống thiên tai, tỉnh cho rằng quy định giữa Luật Phòng, chống thiên tai và Luật Phòng thủ dân sự vẫn còn chồng chéo về mô hình chỉ huy, cơ chế điều hành và phân cấp trách nhiệm. Khi không còn cấp trung gian, nhiều xã lúng túng trong huy động lực lượng, xử lý tình huống khẩn cấp và phối hợp liên ngành khi xảy ra thiên tai.

Đáng chú ý, việc thiếu liên thông giữa cấp độ rủi ro thiên tai và cấp độ phòng thủ dân sự đang khiến địa phương gặp khó trong kích hoạt cơ chế ứng phó. Ngay cả các quỹ hỗ trợ phòng chống thiên tai và phòng thủ dân sự cũng còn giao thoa về chức năng, nhiệm vụ.

Ở lĩnh vực tài nguyên nước, cùng một hoạt động khai thác hoặc xả thải có thể chịu điều chỉnh đồng thời của Luật Tài nguyên nước và Luật Thủy lợi, làm phát sinh nguy cơ chồng chéo thẩm quyền xử phạt hoặc xử lý không thống nhất.

Trong giáo dục, việc phê duyệt chính sách hỗ trợ trẻ mầm non hiện vẫn phải qua cả cấp xã và cấp tỉnh. Theo UBND tỉnh Điện Biên, nếu toàn bộ 45 xã, phường cùng trình hồ sơ lên cấp tỉnh sẽ tạo áp lực rất lớn cho xử lý thủ tục hành chính.

Khối lượng công việc pháp lý phát sinh sau sắp xếp cũng rất lớn. Toàn tỉnh đã phải rà soát 159 văn bản quy phạm pháp luật; trong đó còn 36 văn bản chưa được xử lý. Điện Biên đồng thời xác định cần tiếp tục ban hành thêm 46 văn bản liên quan mô hình chính quyền 2 cấp nhưng hiện vẫn còn 13 văn bản đang hoàn thiện.

Đặc biệt, qua rà soát 949 nhiệm vụ được phân cấp, phân quyền từ Trung ương xuống địa phương, vẫn còn 355 nhiệm vụ cần tiếp tục hướng dẫn hoặc sửa đổi để bảo đảm khả thi khi triển khai thực tế.

Trước những áp lực mới phát sinh, ông Lò Văn Cương, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Điện Biên yêu cầu các sở, ngành và chính quyền cơ sở tiếp tục rà soát toàn bộ các “điểm nghẽn” trong vận hành mô hình chính quyền 2 cấp; tập trung tháo gỡ các bất cập về phân cấp, phân quyền, thủ tục hành chính và tổ chức bộ máy.

Lãnh đạo UBND tỉnh cũng yêu cầu ưu tiên nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ cấp xã, nhất là ở các lĩnh vực đất đai, tài chính, xây dựng, chuyển đổi số và đầu tư công; đồng thời đẩy nhanh hoàn thiện các văn bản quy phạm pháp luật còn thiếu, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung để giảm áp lực xử lý công việc cho cấp cơ sở.

Theo UBND tỉnh Điện Biên, thách thức hiện nay không còn là việc “sắp xếp cho gọn”, mà là làm sao để chính quyền cấp xã thực sự đủ năng lực vận hành hiệu quả trong điều kiện địa bàn miền núi, biên giới đặc thù, khi phần lớn trách nhiệm quản trị đã được chuyển trực tiếp về cơ sở.