Sức mạnh cộng đồng từ nghi lễ cúng rừng

Đồng bào các dân tộc Mông, Dao, Hà Nhì, Giáy tại tỉnh Lào Cai bao đời nay vẫn duy trì nghiêm ngặt tục lệ cúng rừng mỗi độ đầu năm. Trong tư duy nông nghiệp và sản xuất lâm nghiệp của bà con, rừng không đơn thuần là nơi cung cấp nguồn sinh kế mà còn là không gian thiêng liêng, nơi thần linh ngự trị để che chở cho bản làng.

Chính vì vậy, vào khoảng cuối tháng Giêng, đầu tháng Hai âm lịch hằng năm, nghi lễ này được tổ chức một cách trang nghiêm tại những khu rừng có cây cổ thụ lớn nhằm cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu và cuộc sống no đủ.

Tại thôn Tổng Kim, xã Nghĩa Đô, lễ cúng của đồng bào Mông được duy trì từ năm này qua năm khác. Sáng sớm ngày lành đã được chọn, người dân cùng thầy cúng mang lễ vật gồm gà trống, gà mái, lợn, rượu, hương, giấy bản vào khu rừng thiêng. Thầy cúng đại diện cộng đồng rước lễ quanh rừng, thực hiện các nghi thức báo cáo thần linh. Thành phần tham gia không chỉ có người hành lễ mà còn có sự tham giá của người uy tín và người dân trong thôn, tạo nên sự gắn kết chặt chẽ trong cộng đồng.

Chia sẻ về ý nghĩa thực tiễn của nghi lễ này đối với công tác quản lý tại địa phương, ông Ly Seo Áo, Trưởng thôn Tổng Kim cho biết: “Hằng năm, thôn tổ chức cúng thần rừng để cầu may mắn, làm ăn thuận lợi. Qua đó, cũng tuyên truyền, nhắc nhở con cháu gìn giữ truyền thống tốt đẹp của dân tộc, chung tay bảo vệ và phát triển rừng”.

Sự chuyển biến từ nhận thức đến hành động được thể hiện rõ nét ngay sau phần lễ. Người dân cùng lực lượng kiểm lâm lập tức tổ chức tuần tra rừng, lồng ghép tuyên truyền các quy định về bảo vệ và phát triển rừng.

Nhờ cách làm này, 170 hộ dân tại Tổng Kim hiện đang quản lý và bảo vệ tốt trên 20 ha rừng tự nhiên, đồng thời phát triển gần 800 ha rừng trồng sản xuất. Đời sống kinh tế từ nghề rừng ngày càng ổn định, giúp nhiều hộ xây dựng nhà cửa khang trang, làm thay đổi rõ rệt diện mạo nông thôn.

Lễ cúng rừng: Khi luật tục đồng hành cùng Luật Lâm nghiệp

Tại thôn Dền Sáng, xã Dền Sáng, tỉnh Lào Cai, nơi có 123 hộ đồng bào Dao đỏ sinh sống và nhận khoán bảo vệ trên 240 ha rừng phòng hộ, lễ cúng cũng được duy trì định kỳ vào đầu tháng Hai âm lịch.

Theo quan niệm của người Dao đỏ, rừng là nơi thần linh cai quản, mang lại nguồn nước, dược liệu và bảo vệ cuộc sống của con người Với nhận thức rừng là nguồn giữ nước, cung cấp dược liệu và bảo vệ sinh mệnh con người, các hộ dân trong thôn tự giác luân phiên làm chủ lễ, chuẩn bị lễ vật dâng cúng thần rừng.

Ngoài lễ vật chính là lợn, các hộ dân còn tự nguyện đóng góp thêm gà, rượu, giấy tiền và cử đại diện tham gia dọn dẹp khu vực cúng tế.

Đặc biệt, nghi thức tín ngưỡng này đã được đồng bào gắn liền với các quy chế quản lý và quy ước của thôn bản. Ông Lý Vần Củi, Trưởng thôn Dền Sáng cho biết: “Sau lễ cúng rừng, thôn tổ chức họp để bàn bạc, thống nhất các quy định về bảo vệ rừng, đồng thời kiện toàn tổ bảo vệ rừng. Đây cũng là dịp để người cao tuổi truyền dạy kinh nghiệm, nâng cao ý thức trách nhiệm cho thế hệ trẻ”.

Hiệu quả từ sự kết hợp giữa tín ngưỡng và quản lý lâm nghiệp tại Dền Sáng được chứng minh bằng việc diện tích rừng phòng hộ luôn được giữ vững. Cùng với đó, nguồn tiền từ chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng được sử dụng hiệu quả, tái đầu tư cho các công trình công cộng và phát triển sản xuất, nâng cao thu nhập cho bà con.

Có thể thấy, dù khác biệt về thời gian hay lễ vật, tục lệ của các dân tộc tại Lào Cai đều hướng tới mục tiêu cốt lõi: tôn trọng tài nguyên thiên nhiên và hạn chế tối đa sự xâm hại của con người vào rừng. Việc lồng ghép hài hòa giữa phong tục tập quán bản địa với các quy định của Luật Lâm nghiệp đã biến nghi lễ này thành một dạng "hương ước" bất thành văn nhưng có sức nặng thực thi cao. Đây là nền tảng vững chắc để các địa phương vùng cao vừa bảo tồn được bản sắc văn hóa, vừa bảo vệ thành công lá phổi xanh, đảm bảo sinh kế lâu dài cho người dân.