Với khoảng 22.500 người, chiếm 1,69% dân số tỉnh Sơn La, đồng bào Dao sinh sống chủ yếu tại các địa bàn Phù Yên, Mộc Châu, Yên Châu, Bắc Yên. Qua nhiều thế hệ, cộng đồng Dao đã gìn giữ một kho tàng văn hóa phong phú với nghi lễ, tập quán, tiếng nói, chữ viết, sách cổ, dân ca và trang phục truyền thống. Nhiều giá trị trong số đó đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, trở thành những dấu ấn quan trọng trong bức tranh văn hóa các dân tộc Sơn La.

Từ nghi lễ trưởng thành đến ngày hội của cộng đồng

Trong đời sống tinh thần của người Dao Tiền, lễ cấp sắc là một nghi lễ đặc biệt quan trọng. Đây được xem là dấu mốc trưởng thành của người đàn ông, khi một người con trai được cộng đồng ghi nhận đã đủ trưởng thành về tinh thần, biết gánh vác trách nhiệm với gia đình và dòng họ.

Theo phong tục, bé trai Dao Tiền từ khoảng 7 tuổi có thể được tổ chức lễ cấp sắc. Nghi lễ thường diễn ra trong 2 ngày, 2 đêm, dưới sự hướng dẫn của thầy cúng, người cao tuổi và trưởng họ. Trong không gian linh thiêng, tiếng chuông, điệu múa cùng những nghi thức truyền thống tạo nên một nghi lễ vừa trang nghiêm, vừa giàu bản sắc.

Điều quan trọng hơn cả là qua lễ cấp sắc, thế hệ trẻ được trao truyền những bài học về lòng kính trọng tổ tiên, trách nhiệm với gia đình, dòng họ và cộng đồng; đồng thời hiểu hơn về nguồn gốc, phong tục của dân tộc mình. Lễ cấp sắc của người Dao đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2016.

Nếu lễ cấp sắc đánh dấu hành trình trưởng thành của người đàn ông thì đám cưới truyền thống lại mở ra một chặng đường mới trong cuộc đời, gắn kết hai gia đình, hai dòng họ. Trong quá trình bảo tồn văn hóa, những tập tục không còn phù hợp như thách bạc trắng, tổ chức cưới hỏi kéo dài, tốn kém từng bước được loại bỏ. Nhiều nghi lễ được giản lược nhưng những giá trị cốt lõi vẫn được gìn giữ.

Trong đám cưới Dao Tiền, trang phục cô dâu mang ý nghĩa như một lời chúc phúc. Khi về nhà chồng, cô dâu mặc bộ trang phục do nhà gái chuẩn bị, sau đó được họ hàng nhà trai trao bộ váy áo mới. Nghi thức này thể hiện mong ước cô dâu được yêu thương, che chở, đồng thời gửi gắm sự gắn kết giữa hai dòng họ.

Nếu cấp sắc và cưới hỏi gắn với những bước ngoặt trong cuộc đời mỗi người thì Púng Hiéng, hay Tết Hạ Niên, lại là câu chuyện của cả dòng họ và cộng đồng. Đây là một trong những lễ hội quan trọng trong đời sống tín ngưỡng của người Dao Tiền, đề cao vai trò của trưởng dòng họ, đồng thời là dịp để các thành viên đoàn tụ, tưởng nhớ tổ tiên và cầu mong những điều tốt lành.

Một số dòng họ vẫn duy trì Púng Hiéng theo hình thức truyền đời, thường tổ chức 3 - 4 năm một lần, kéo dài từ 4 - 6 ngày vào dịp Tết Nguyên đán. Từ nghi lễ của dòng họ, Púng Hiéng dần trở thành ngày hội của cộng đồng. Nhà trưởng dòng họ là nơi người đi xa trở về, người cao tuổi gặp gỡ con cháu, lớp trẻ quan sát, học hỏi và tiếp nhận những nghi thức được truyền lại từ thế hệ trước.

Tiếng trống, tiếng chiêng cùng những điệu múa vang lên trong không gian lễ hội, tạo nên không khí vừa linh thiêng, vừa rộn ràng. Lễ hội có nhiều nghi thức như khai niên, cúng xuất binh để xua đuổi điều không may, cúng thu binh đón những điều tốt đẹp, cùng các nghi lễ tạ ơn, cầu mùa và thu niên. Mỗi nghi thức mang một ý nghĩa riêng nhưng đều hướng tới những ước vọng giản dị: gia đình bình an, mùa màng thuận lợi, cuộc sống no đủ và cộng đồng đoàn kết.

Púng Hiéng vì thế không chỉ là một lễ hội mà còn là không gian thực hành, trao truyền văn hóa. Những câu hát, điệu múa, nghi thức cổ truyền được thế hệ trước truyền lại cho lớp trẻ. Qua mỗi mùa lễ hội, ký ức về nguồn cội và bản sắc Dao Tiền lại được đánh thức, tiếp nối trong đời sống hôm nay.

Sắc chàm, hoa văn sáp ong và câu chuyện truyền nghề

Nếu nghi lễ lưu giữ ký ức bằng niềm tin thì trang phục lưu giữ bản sắc bằng màu sắc, đường nét và đôi bàn tay khéo léo của người phụ nữ Dao Tiền.

Trang phục truyền thống của người Dao Tiền không quá sặc sỡ, nổi bật với sắc chàm trầm cùng những hoa văn trắng tinh tế. Đặc biệt, kỹ thuật vẽ hoa văn bằng sáp ong trên vải được nhiều thế hệ phụ nữ gìn giữ và trao truyền.

Trang phục nữ gồm áo, khăn, thắt lưng, xà cạp và trang sức bạc; nam giới mặc áo, quần, khăn quấn đầu và thắt lưng. Để tạo hoa văn, người phụ nữ dùng sáp ong vẽ lên mặt vải theo những họa tiết truyền thống, sau đó nhuộm chàm nhiều lần. Khi sáp được loại bỏ, những đường hoa văn trắng hiện lên nổi bật trên nền chàm.

Các họa tiết hình học, sóng nước không chỉ tạo nên vẻ đẹp riêng cho trang phục mà còn thể hiện cách người Dao Tiền nhìn nhận về thiên nhiên, cuộc sống và thế giới xung quanh.

Bà Bàn Thị Mai, ở tiểu khu Tà Lọng, phường Thảo Nguyên, cho biết kỹ thuật vẽ hoa văn bằng sáp ong được truyền từ mẹ sang con. Những cô gái trẻ muốn làm được một tấm vải đẹp phải kiên trì học hỏi, thực hành nhiều lần mới có thể thành thạo.

Đằng sau mỗi tấm vải là sự khéo léo, nhẫn nại và những giá trị văn hóa được gửi gắm qua từng đường nét. Bởi vậy, với người Dao Tiền, giữ nghề cũng chính là giữ bản sắc, giữ ký ức của cộng đồng.

Bên cạnh những giá trị đã được công nhận, đời sống văn hóa Dao Tiền còn được tạo nên bởi múa chuông, sách cổ chữ Nôm Dao, dân ca, hát đối đáp và ẩm thực truyền thống. Những giá trị ấy đang được nhiều địa phương tìm cách đưa trở lại đời sống, nhất là trong thế hệ trẻ.

Huyện Phù Yên (cũ) hiện có hơn 8.000 người Dao, tập trung tại một số bản thuộc các xã Mường Cơi, Mường Bang... Trong đời sống hiện đại, nhiều bản đã thành lập các đội văn nghệ, duy trì luyện tập, biểu diễn và truyền dạy những giá trị văn hóa truyền thống cho thế hệ trẻ.

Tại bản Khoai Lang, xã Mường Cơi, các điệu múa chuông, múa cấp sắc, hát đối đáp cùng nghề thêu, may trang phục truyền thống vẫn được duy trì. Những buổi tập không chỉ giúp các thành viên nâng cao kỹ năng biểu diễn mà còn tạo cơ hội để người trẻ hiểu hơn về văn hóa dân tộc mình.

Chị Lý Thị Sơn, thành viên đội văn nghệ bản Khoai Lang, cho biết việc tham gia luyện tập giúp thế hệ trẻ hiểu và thêm trân trọng những giá trị mà ông bà, cha mẹ truyền lại. Em Lý Diễm Quỳnh cũng tích cực học múa chuông, thêu và may trang phục truyền thống, xem đó là cách để tiếp nối những giá trị của cha ông.

Trong dòng chảy hiện đại, văn hóa Dao Tiền đang có những thay đổi để thích ứng với cuộc sống mới. Một số nghi lễ được giản lược, những tập tục không còn phù hợp từng bước được loại bỏ. Nhưng phía sau sự thay đổi ấy là nỗ lực giữ lại những giá trị cốt lõi.

Từ tiếng chuông trong lễ cấp sắc, những nghi thức của Púng Hiéng đến sắc chàm và hoa văn sáp ong trên trang phục, mỗi di sản đều kể một câu chuyện về lịch sử, tín ngưỡng và bản sắc của người Dao Tiền.

Nhờ sự trao truyền giữa các thế hệ, văn hóa Dao Tiền không chỉ nằm trong ký ức mà tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay. Đó cũng là cách cộng đồng gìn giữ cội nguồn, để những giá trị văn hóa truyền thống tiếp tục được nối dài, góp phần làm phong phú thêm kho tàng di sản văn hóa Sơn La và vùng Tây Bắc.