Đậu đen là loại cỏ mọc hàng năm, toàn thân không có lông. Thân cây dài, nhánh nhỏ, có màu xanh lục, không có lông tơ. Lá kép gồm có ba lá chét lớn mọc so le. Hoa của cây đậu đen có màu tím nhạt. màu tím đậm dần về cuống lá.

Quả giáp dài khoảng 8 – 13cm, bên trong chứa từ 7 - 10 hạt màu đen xếp dọc trong vỏ quả. Ngay trong đậu đen, lại có loại đậu đen trắng lòng và đậu đen xanh lòng.

Cây đậu đen được trồng khá nhiều ở Việt Nam, đặc biệt là các tỉnh miền bắc, chủ yếu trồng để lấy hạt nấu chè hoặc thổi xôi. Hạt đậu đen cũng hay được dùng trong việc chế thuốc và làm thuốc. Mùa thu hoạch của đậu đen vào tháng 5 – 6, thu hái những quả già để lấy phần hạt đã chuyển sang màu đen, tách phần quả của cây đậu đen để lấy hạt bên trong, sau đó đem rửa qua nhiều lần với nước rồi phơi khô để sử dụng lâu dài.

Tiến sĩ, lương y Phùng Tuấn Giang, Chủ tịch Viện Nghiên cứu phát triển y dược cổ truyền Việt Nam cho biết, đậu đen (hắc đậu) là loại cây họ đậu quen thuộc. Trong 100g đậu đen chứa khoảng 21g protein; 16g chất xơ; các khoáng chất: sắt, magie, kali, canxi, mangan, kẽm, folate; vitamin nhóm B (B1, B2, B3, B6), E, K...

Đặc biệt là các chất chống oxy hóa như anthocyanin tạo màu đen cho vỏ đậu và có tác dụng ngăn ngừa lão hóa, chống ung thư. Tất cả thành phần trên kết hợp lại, tạo nên sức mạnh tổng hợp, không chỉ nuôi dưỡng cơ thể từ bên trong mà còn phòng bệnh, hỗ trợ điều trị bền vững.

Đậu đen rất giàu chất xơ hòa tan, folate, magie và flavonoid, tất cả đều có khả năng làm giảm mức cholesterol “xấu” (LDL) và tăng cường cholesterol “tốt” (HDL). Từ đó, đậu đen làm giảm nguy cơ xơ vữa động mạch, huyết áp cao và đột quỵ. Chất anthocyanin trong vỏ đậu chống oxy hóa, giúp thành mạch máu bền vững, chống viêm - hai yếu tố quan trọng trong ngăn ngừa bệnh lý tim mạch.

Người cao tuổi, người có tiền sử tăng huyết áp, mỡ máu, nếu kiên trì dùng nước đậu đen rang mỗi sáng, sẽ cảm nhận sự chuyển biến tích cực sau vài tháng.

Giải độc gan, thanh nhiệt mát gan: Mỗi khi thời tiết oi nóng, người dễ nổi mụn nhọt, mẩn do nóng trong, người dân thường nấu nồi nước đậu đen rang lấy nước uống.

Khoa học cũng chứng minh rằng, trong đậu đen chứa molybdenum, một loại khoáng chất hỗ trợ gan thải độc giúp “lọc máu” tự nhiên, kích thích gan sản sinh enzyme chuyển hóa độc tố, đồng thời hỗ trợ quá trình bài tiết.

Giữ đường huyết ổn định: Chất xơ và protein trong đậu làm chậm quá trình tiêu hóa carbohydrate, từ đó ngăn chặn tăng đường huyết đột ngột sau bữa ăn. Đồng thời, các hợp chất thực vật trong đậu đen còn tăng độ nhạy insulin. Những người bị tiền tiểu đường hoặc cần kiểm soát cân nặng, nếu bổ sung đậu đen vào chế độ ăn, sẽ giảm đáng kể nguy cơ chuyển sang giai đoạn tiểu đường.

Lưu ý, nấu đậu đen với nhiều đường sẽ phản tác dụng, dễ gây tăng cân, tăng đường huyết, đặc biệt với người bị tiền tiểu đường hoặc béo phì.

Bài thuốc kinh nghiệm

Chữa đau bụng dữ dội:

Đậu đen 50g sao cháy, ngâm rượu uống, hoặc sắc với nước rồi chế them rượu vào mà uống.

Chữa trúng gió, nguy cấp, hoặc chân tay tê cứng, chóng mặt, sây sẩm sau đẻ:

Đậu đen 300g sao cháy đến bốc khói, đổ vào 500ml rượu, ngâm 1 ngày rồi đem uống, sau đó đắp chăn cho ra mồ hôi.

Chữa can hư, mắt mờ, ra gió dễ chảy nước mắt:

Đậu đen đồ lên, thêm mật bò đực vào, để nơi thoáng gió cho khô. Uống mỗi lần 27 hạt.

Chữa tiêu khát do thận hư:

Tán nhỏ đậu đen và thiên hoa phấn với lượng bằng nhau. Làm viên và uống với nước sắc đậu đen làm thang.

Chữa dị ứng, lở ngứa, mụn nhọt:

Đậu đen 50 – 100g sao lửa nhỏ đến khi ruột bên trong có màu vàng đậm. Sắc nước uống.

Chữa chứng tăng huyết áp:

Đậu đen 50g, 30g hạ khô thảo, 20g đường trắng. Đem sắc với nước, sử dụng khi còn nóng.

Chữa chứng rối loạn tiền đình:

Dùng 30g đậu đen, 45g ngải cứu và 1 quả trứng gà tươi. Đậu đen và ngải cứu sắc lấy nước, đồng thời luộc trứng cho chín. Người bệnh ăn trứng và uống nước sắc thuốc.

Chữa mụn nhọt, đinh độc:

Nấu đậu xị sao cho cháy có khói, tán nhỏ hòa vào dầu vừng, dầu lạc hoặc dầu thầu dầu, bôi lên chỗ lở loét.

Chữa bệnh viêm gan mãn tính:

Dùng 100g đậu đen, đem nấu cùng với một lượng nước vừa đủ. Lấy phần nước để uống thay cho nước trà.

Chữa chứng ra nhiều mồ hôi do suy nhược cơ thể:

Đậu đen 30g, phù tiểu mạch 30g, đại táo 15g. Sắc cùng với một lượng nước vừa đủ để lấy nước dùng.

Lưu ý

Không nên dùng đậu đen cho bệnh nhân có thể hàn, đang bị tiêu chảy, tay chân lạnh, viêm loét hoành tá tràng, loét dạ dày hoặc bị dị ứng với đậu đen thì không nên dùng.

Trong đậu đen có chứa Phytate có khả năng ức chế khả năng hấp thụ calci, sắt, kẽm.

Thành phần protein có nhiều trong đậu đen có thể gây khó tiêu, đầy bụng nếu ăn quá nhiều. Tránh dùng đậu đen với sữa tươi, rau chân vịt, ngũ sâm... do tính tương kỵ của đậu đen với các thành phần này.