Nghi lễ xua đuổi điều dữ, cầu mong điều lành

Theo truyền thống lâu đời, vào dịp đầu năm mới, đồng bào Mường lại tất bật chuẩn bị cho lễ “mát nhà”. Đây được coi là nghi lễ quan trọng bậc nhất để xua đuổi, hóa giải những điều không may mắn của năm cũ, đồng thời cầu chúc cho gia đình một năm mới mạnh khỏe, mùa màng tươi tốt, chăn nuôi thuận lợi và con cháu học hành giỏi giang, ngoan ngoãn.

Nghệ nhân Nhân dân, Bùi Văn Minh (xã Thượng Cốc) chia sẻ: “Sau một năm lao động vất vả, ngôi nhà cần được ‘làm mát’ để xua tan những điều xui rủi, thanh lọc không gian sống và đón nhận khí mới của đất trời”.

Theo ông Minh, lễ cúng thường được thực hiện bởi thầy mo – người đóng vai trò cầu nối giữa thần linh và con người. Nghi lễ “mát nhà” sẽ được tiến hành sau 3 hồi chuông. Lễ cúng được tiến hành tại nơi cửa sổ chính nơi thầy mo ngồi, vị trí thường giành cho những người có chức vụ cao nhất trong nhà. Không gian thực hiện nghi lễ là khu vực cửa sổ chính của nhà sàn, nơi được coi là điểm giao thoa giữa cõi trần và cõi âm.

Lễ “mát nhà” như người Kinh gọi là lễ giải hạn, nhiều gia đình thường tổ chức lễ này vào dịp đầu năm. Tuy nhiên cũng có những gia đình gặp điều không may thì tiến hành làm lễ Mát nhà vào bất cứ thời điểm nào trong năm. Cũng có nhiều gia đình tổ chức lễ sau thời gian thu hoạch vụ mùa, khoảng tháng 9, tháng 10 hàng năm.

Mâm cỗ cúng “mát nhà” được chuẩn bị hết sức công phu với nhiều lễ vật đặc trưng như thịt vịt, vật phẩm không thể thiếu, được quan niệm là phương tiện để thần linh từ Mường Trời cưỡi xuống trần gian. Ngoài ra còn có các món ăn truyền thống như: Cá nướng, xôi nhiều màu, thịt gà, thịt lợn, rượu cần và các loại bánh trái.

Mâm cỗ trừ tà thường đặt ở cửa chính với ý nghĩa cho “ma” ăn no nê rồi tiễn ra khỏi nhà để tránh mọi phiền nhiễu. Trong làn khói hương trầm mặc, thầy mo vừa kể những áng Mo cổ vừa thực hiện nghi thức đổ nước vào bát vật linh. Người Mường quan niệm nước là chất giúp mọi vật mát mẻ, tăng thêm sinh khí và xua đuổi tà ma. Những giọt nước sau khi được trì chú sẽ được vẩy quanh nhà để may mắn có thể đến với tất cả các thành viên trong gia đình.

Gìn giữ bản sắc giữa nhịp sống hiện đại

Dù nhịp sống ngày nay có nhiều đổi thay, tục “mát nhà” có thể được giản lược về hình thức nhưng giá trị cốt lõi vẫn luôn được trân trọng. Sau phần lễ trang nghiêm là phần hội ấm cúng. Đây là dịp để họ hàng, làng xóm quây quần bên vò rượu cần, chia sẻ kinh nghiệm sản xuất và chúc nhau những điều tốt đẹp.

Bà Nguyễn Thị Lợi, một người dân tộc Mường ở tổ 1, phường Thống Nhất bày tỏ: “Làm lễ xong, ai cũng thấy nhẹ nhõm, tin rằng gia đình sẽ gặp nhiều may mắn hơn. Không khí trong nhà lúc nào cũng vui vẻ, hòa thuận. Sau khi tâm lý được giải toả công việc từ đó cũng cảm thấy thuận lợi, dễ dàng hơn”.

Nghệ nhân Nhân dân Bùi Thanh Bình, Giám đốc Bảo tàng Di sản văn hóa Mường cho biết, lễ “mát nhà” là một trong 23 nghi lễ truyền thống của người Mường. Trải qua bao thế hệ, đến nay nghi lễ vẫn được các thế hệ gìn giữ và lưu truyền, trở thành nét đẹp văn hóa của người Mường, mang tính nhân văn cao cả với một niềm tin bất diệt là ngôi nhà mãi mãi được bình an.

Tục “mát nhà” phản ánh đậm nét thế giới quan của người Mường, đề cao sự hài hòa giữa con người với thiên nhiên, giữa đời sống vật chất và tinh thần. Nghi lễ này đã và đang trở thành điểm tựa tâm linh vững chắc, là lời chúc bình yên được truyền nối bền bỉ qua bao thế hệ hôm nay và mai sau.