Từ ống tre bên bếp lửa…

Chiều xuống, cái lạnh bắt đầu len qua những triền núi. Bên bếp than hồng, những ống tre được xếp ngay ngắn. Lửa bén vào thân tre, tỏa mùi thơm ngai ngái quyện cùng hương nếp nương. Đôi tay người làm liên tục xoay những ống cơm, khi gần, lúc xa ngọn lửa để gạo bên trong chín đều.

Không có những nguyên liệu cầu kỳ, cơm lam bắt đầu từ những thứ rất đỗi quen thuộc với người dân vùng cao: gạo nếp nương, ống tre, nứa hoặc giang và nước sạch.

Gạo nếp được chọn kỹ, thường là loại nếp nương hạt tròn, dẻo thơm. Sau khi ngâm khoảng 2 - 3 giờ, gạo được cho vào ống tre, thêm nước vừa đủ rồi nút lại bằng lá. Những ống cơm sau đó được đặt trên bếp lửa.

Nhìn đơn giản nhưng làm cơm lam ngon không phải chuyện dễ. Người nướng phải có kinh nghiệm để biết lúc nào cần xoay ống, lúc nào phải đưa ống ra xa than. Lửa quá lớn, vỏ tre cháy nhanh mà cơm bên trong chưa chín; lửa quá nhỏ, cơm lâu chín, dễ bị nhão. Bởi vậy, người làm cứ kiên nhẫn xoay từng ống cho đến khi vỏ tre cháy xém, hương nếp thơm lan tỏa.

Với những ống tre lớn, người dân thường lót bên trong bằng lá chuối rừng hoặc lá dong để cơm không dính vào thành ống. Với ống nứa nhỏ, phải chọn đoạn bánh tẻ, thành dày. Khi bóc lớp vỏ đã cháy xém, lớp màng mỏng trắng ngà vẫn còn nguyên, ôm lấy thân cơm.

Chẻ đôi ống tre, từng khoanh cơm trắng hiện ra, dẻo quánh, thơm mùi nếp nương. Chấm miếng cơm vào bát muối vừng lạc, cái vị ngọt của gạo quyện với vị bùi của lạc, vừng. Có khi ăn cùng thịt khô gác bếp, món ăn càng đậm đà.

Một món ăn giản dị, nhưng phía sau đó là câu chuyện về cách người miền núi tận dụng những gì thiên nhiên ban tặng để tạo nên bữa ăn thuận tiện trong những ngày lên nương.

Ở Sơn La, cơm lam có mặt trong đời sống của nhiều dân tộc. Với người Thái, món ăn này còn gắn với những dịp quan trọng của gia đình và cộng đồng. Trong mâm cỗ, mâm cúng, những ngày lễ, Tết, mừng cơm mới hay mừng nhà mới, cơm lam hiện diện như một phần quen thuộc của đời sống bản làng.

Đặc biệt, cơm lam ngũ sắc là món ăn thể hiện rõ sự khéo léo của người phụ nữ Thái. Không chỉ một màu trắng của nếp, những ống cơm còn có xanh, vàng, đỏ, tím. Mỗi màu được tạo nên từ nguyên liệu tự nhiên. Màu xanh, tím lấy từ các loại lá rừng; màu vàng từ hoa bó phón hoặc nghệ rừng; màu đỏ từ cây tô mộc hoặc quả gấc chín.

Gạo sau khi ngâm trong nước màu được cho vào ống lam cùng nước ngâm rồi nướng trên than hồng. Khi ống tre được chẻ ra, những khoanh cơm đủ màu nối tiếp nhau, vừa đẹp mắt vừa giữ được vị thơm, dẻo của nếp.

Năm màu sắc ấy tượng trưng cho ngũ hành, thể hiện quan niệm về sự hài hòa giữa con người với đất trời. Vì vậy, cơm lam ngũ sắc không chỉ là món ăn mà còn là cách người Thái gửi gắm những mong ước về cuộc sống đủ đầy, mùa màng thuận lợi và gia đình bình an.

… đến đặc sản giữ chân khách

Nếu trước đây cơm lam chỉ gắn với bếp lửa nhà sàn và những ngày đi nương, thì nay món ăn này đã theo chân người dân ra những tuyến đường du lịch.

Tại nhiều điểm du lịch của Sơn La, từ quán ăn trong bản đến những hàng quán ven đường, cơm lam đã trở thành món quen thuộc trong thực đơn phục vụ du khách. Những ống cơm nóng được nướng lại trên than hồng trước khi đưa lên bàn. Khách vừa thưởng thức món ăn, vừa cảm nhận không khí vùng cao qua mùi khói bếp, hương tre nướng và vị nếp nương.

Nhiều cơ sở còn đóng cơm lam trong túi hút chân không. Những ống cơm nhỏ gọn theo du khách xuống núi, trở thành món quà mang theo hương vị Tây Bắc.

Tại khu vực Đỉnh Gió, xã Tà Xùa, chị Giàng Thị Phương, chủ một quán đặc sản dân tộc, đã gắn việc kinh doanh với những món ăn truyền thống của quê hương.

“Mỗi ngày quán bán từ 50 - 100 gói cơm lam hút chân không kèm lạc vừng chấm. Nhiều khách mua thêm thịt gác bếp và đặc sản Tây Bắc về làm quà”, chị Phương chia sẻ.

Theo chị Phương, từ việc bán cơm lam, thịt gác bếp và các đặc sản địa phương, gia đình có thêm nguồn thu nhập. Điều đáng mừng là du khách ngày càng quan tâm đến những món ăn truyền thống, được chế biến từ nguyên liệu bản địa.

Giữa không gian mây núi Tà Xùa, một ống cơm lam nóng có khi trở thành điểm dừng chân thú vị trong hành trình của du khách.

Anh Phạm Hiệp, du khách đến từ Hà Tĩnh, cho biết: “Mỗi lần lên Tà Xùa tôi đều thưởng thức cơm lam và mua mang về cho người thân. Vị dẻo thơm của nếp nương rất đặc trưng, như mang được cả hương núi rừng về phố”.

Từ một bữa cơm vội nơi nương rẫy, cơm lam hôm nay đã trở thành sản phẩm ẩm thực góp phần làm nên sức hấp dẫn của du lịch vùng cao Sơn La. Mỗi ống cơm theo chân du khách rời bản làng cũng mang theo một phần câu chuyện về đất, người và văn hóa Tây Bắc.