Nhiều hộ dân ở Nậm Sáng trắng tay sau trận lũ dữ

Vẫn chưa hết bàng hoàng sau những gì vừa trải qua, anh Đặng Văn U (bản Nậm Sáng) thẫn thờ nhìn về phía dòng nước đục ngầu còn đang chảy qua nền nhà cũ. Trận lũ tàn khốc hôm 17/7 đã khiến nhà cửa của gia đình anh bị đất đá vùi lấp hoàn toàn, tài sản tích góp bao năm cùng trâu, bò, lợn, gà bị cuốn trôi theo dòng nước lũ.

"Sáng hôm đấy, mấy anh em trong bản cố đi ngăn dòng vì nghĩ nước nhỏ như mọi khi. Nhưng chỉ chốc lát, lũ lớn ập về không kịp trở tay. Nghe tiếng nổ lớn từ phía núi, đất đai rung chuyển, tôi cùng mấy anh em chạy vội về bế con, hô hoán gia đình sơ tán. May mắn cả nhà tôi 5 người đều an toàn, nhưng tài sản thì mất hết..." - anh U bàng hoàng kể lại.

Lực lượng quân đội, chính quyền địa phương đã nhanh chóng có mặt, huy động máy móc nạo vét hàng chục khối đất đá khỏi căn nhà anh U. Thế nhưng, do dòng chảy mới xẻ thẳng qua nhà, mỗi khi cơn mưa rừng trút xuống, đất đá từ trên nguồn lại tràn về lấp đầy như cũ.

Theo anh Phàn Ống Sâu – Trưởng bản Nậm Sáng, trận lũ quét vừa qua đã làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống của nhiều hộ dân trong bản, khiến 46 hộ dân phải di dời khẩn cấp. Trong đó, hơn 20 hộ rơi vào cảnh mất nhà cửa hoặc nằm trong vùng rủi ro cực kỳ nguy hiểm, phải đến ở tạm tại điểm trường tiểu học Hoàng Hà, nhà văn hóa và trạm y tế xã.

Trước những thiệt hại nặng nề về người và tài sản do lũ quét gây ra ở xã Mường Than nói chung, bản Nậm Sáng nói riêng, nhiều đoàn từ thiện đã kịp thời mang nhu yếu phẩm, thuốc men đến cứu trợ người dân vùng lũ. Sự chăm lo của chính quyền địa phương cùng các đoàn từ thiện chính là nguồn động viên lớn nhất giúp người dân vùng lũ Mường Than trụ lại qua những ngày gian khó.

"Chuyến xe nghĩa tình" của vị Tiến sĩ luôn hướng về bản xóm

Nghe tin bản người Dao Nậm Sáng bị ảnh hưởng nặng nề bởi lũ quét, Tiến sĩ Bàn Tuấn Năng - Ủy viên Ban Thường vụ Hội trí thức khoa học và công nghệ trẻ Việt Nam, Trưởng Ban đại diện nhóm "Cộng đồng người Dao Việt Nam gắn kết từ bản sắc" cùng các cộng sự đã lập tức kích hoạt các phương án hỗ trợ khẩn cấp. Không chỉ gửi những món quà thiết yếu từ Hà Nội, ông cùng đoàn thiện nguyện đã trực tiếp vượt đường sá xa xôi, sạt lở để mang hơi ấm đồng bào đến tận tay người dân vùng lũ.

Tại điểm tập trung cứu trợ, không khí trao quà diễn ra vô cùng ấm áp và trật tự. Bằng nguồn lực huy động từ cộng đồng người Dao cũng như các tấm lòng hảo tâm trên cả nước, đoàn thiện nguyện của Tiến sĩ Bàn Tuấn Năng đã trao tặng hơn 110 triệu đồng tiền mặt cho 18 hộ dân bị thiệt hại nặng nề ở bản Nậm Sáng cùng lượng hiện vật trị giá khoảng 200 triệu đồng cho bà con trong bản.

Từ những món đồ thiết yếu phục vụ sinh hoạt tức thời như đôi ủng đi mưa, đèn pin, sạc dự phòng, mì tôm, bánh, kẹo cho đến những chiếc bàn chải đánh răng, khăn mặt, chai nước mắm, gói bột canh, xoong nồi, bát đĩa... đều được đoàn thiện nguyện chuẩn bị tỉ mỉ, chu đáo.

Thấy bà con nâng niu từng chiếc nồi cũ, cái bát tô mới nhận, Tiến sĩ Bàn Tuấn Năng xúc động chia sẻ: "Ý tưởng thành lập nhóm cộng đồng này từ năm 2019 xuất phát từ việc bảo tồn di sản văn hóa và khuyến học cho sinh viên nghèo người Dao. Hôm nay trở lại Nậm Sáng – nơi từng gắn bó, từng ăn bát cơm, đĩa thịt bò của bà con, thấy bản làng bị tàn phá, chúng tôi không thể ngồi yên. Của ít lòng nhiều, nhìn bà con chia nhau từng chiếc chảo, chiếc nồi mà anh em trong đoàn ai nấy đều nghẹn ngào".

Không dừng lại ở việc hỗ trợ khẩn cấp, Tiến sĩ Năng còn lên kế hoạch "dài hơi" cho sinh kế của người dân nơi đây. Ông đã kết nối với cộng đồng người Dao ở các tỉnh khác như Bắc Giang, Thái Nguyên để chuẩn bị phương án hỗ trợ lâu dài cho người dân Nậm Sáng.

“Trước khi lên đây cứu trợ, nhiều nhóm người Dao ở các tỉnh: Thái Nguyên, Bắc Ninh có hỏi tôi là chúng em nên hỗ trợ cái gì cho Nậm Sáng. Tôi bảo các bạn ấy nên lùi lại khoảng 3 tháng sau tổ chức hỗ trợ sinh kế cho bà con trong bản sẽ hay hơn, ý nghĩa hơn” – Tiến sĩ Năng thông tin.

Gợi mở tạo lập không gian "du lịch tưởng nhớ" nơi cơn lũ đi qua

Là một nhà nghiên cứu luôn trăn trở với văn hóa dân tộc, Tiến sĩ Bàn Tuấn Năng cho rằng, việc khắc phục hậu quả thiên tai không đơn thuần là dựng lại những căn nhà bê tông khép kín, mà phải tính đến câu chuyện sinh kế bền vững và không gian văn hóa bản địa trong quy hoạch tái định cư.

Theo ông, khi triển khai khu tái định cư cho người dân bị ảnh hưởng bởi mưa lũ, chính quyền và các nhà quy hoạch nên quan tâm quỹ đất rộng rãi cho không gian sinh hoạt cộng đồng. Đối với người Dao hay người Thái, các hoạt động văn hóa như Lễ cấp sắc, Lễ nhảy lửa, hay các đêm xòe... đều gắn liền với không gian ngoài trời.

"Nếu xây nhà quá hẹp, bà con sẽ không có chỗ để làm dịch vụ hay phát triển kinh tế sau này. Hãy nhìn Mù Cang Chải, mỗi hộ làm homestay đều cần có khoảng không gian cho vườn hoa, cây cảnh. Quy hoạch tái định cư phải có tầm nhìn xa để đảm bảo sinh kế lâu dài cho người dân" - Tiến sĩ Năng nhấn mạnh.

Đặc biệt, Tiến sĩ bàn Tuấn Năng đưa ra một ý tưởng khá nhân văn đối với phần đất nơi ở cũ của người dân đã bị lũ quét san phẳng, đó là quy hoạch thành không gian tưởng nhớ kết hợp du lịch.

Tiến sĩ Năng phân tích: "Những ngôi nhà bị cuốn trôi, thay vì bỏ hoang thì hãy cho phép đánh dấu vị trí: Đây là nền nhà ông A, đây là nền nhà bà B bằng những tấm bia kỷ niệm đơn giản. Tự mỗi gia đình sẽ biết chăm sóc không gian ấy bằng cách trồng lên những vạt hoa, dựng lên những chiếc chòi nghỉ chân...

Nơi ở cũ bị thiên tai tàn phá sẽ trở thành nơi linh thiêng, một không gian tưởng nhớ lịch sử của bản làng. Từ đó, mô hình du lịch tưởng nhớ, du lịch trải nghiệm văn hóa sinh thái hoàn toàn có thể hình thành trên chính nỗi đau mất mát".

Cũng theo Tiến sĩ Bàn Tuấn Năng, từ không gian ký ức mang tính thiêng của gia đình ban đầu, sẽ hình thành không gian thiêng của cộng đồng. Gắn kèm với nó là ý thức bảo vệ môi trường xanh, ý thức về việc tạo tác cảnh quan cho không gian theo sự định hướng của cơ quan chuyên môn để từng bước giúp người dân làm du lịch di sản, du lịch cộng đồng.

Bên cạnh quy hoạch không gian sống, ông Năng cũng đề xuất việc tái cơ cấu cây trồng nông nghiệp. Thay vì cố canh tác lại cây lúa ở những vùng đất đã biến dạng, địa phương có thể quy hoạch vùng trồng các loại cây phù hợp với khí hậu, thổ nhưỡng, có giá trị kinh tế cao hơn. Khi quy hoạch các vùng trồng nên đưa phối cảnh vào, để có thể tạo ra các điểm nhấn thu hút du khách.

Trận lũ quét ngày 17/7 đã lấy đi của người dân Nậm Sáng nhiều tài sản, nhưng không thể lấy đi tình người và nghị lực vươn lên của đồng bào nơi đây. Sự đồng hành kịp thời của các đoàn thiện nguyện, cùng với những gợi mở đầy trách nhiệm như của Tiến sĩ Bàn Tuấn Năng, chính là nguồn động lực để bản người dân vùng lũ Mường Than sớm vượt qua đau thương, mất mát, từng bước hồi sinh từ trong gian khó.